Jale Parla, 5 Şubat 1945 tarihinde İstanbul'da dünyaya gelmiş, Türk edebiyat dünyasında teorik derinliği ve eleştirel analizleri ile yön tayin etmiş saygın bir edebiyat teorisyeni ve akademisyendir. Eğitim hayatına başladığı bu tarihi şehirde büyüyen Parla, Robert Kolej bünyesindeki eğitimini tamamladıktan sonra akademik kariyerine uluslararası düzeyde yön vermiştir. Amerika Birleşik Devletleri'ne giderek 1978 yılında dünyanın en prestijli eğitim kurumlarından Harvard Üniversitesi'nde Karşılaştırmalı Edebiyat alanında doktora derecesi elde etmiştir. Edebiyat kuramlarının evrensel temellerini yerli metinlerle harmanlayan araştırmacı, Türkiye'de karşılaştırmalı edebiyat çalışmalarının kurumsallaşmasına ve akademik standartlarının yükselmesine öncülük etmiştir.
Akademik Yaşamı ve Eğitime Katkıları
Doktora çalşmalarının ardından ülkesine dönen Jale Parla, 1976 ile 2000 yılları arasında Boğaziçi Üniversitesi Batı Dilleri ve Edebiyatları Bölümü'nde öğretim görevlisi olarak dersler vermiştir. Çeyrek asırlık bu dönemde sayısız öğrenci yetiştirmiştir. Böylelikle ülkenin entelektüel birikimine büyük katkı sağlamıştır. Boğaziçi'ndeki uzun ve başarılı mesaisinin ardından emekli olan tecrübeli akademisyen, çalşmalarına ara vermeden yeni bir kurumsal çatı altında devam etmiştir. Deneyimli araştırmacı, günümüzde de aktif biçimde İstanbul Bilgi Üniversitesi bünyesinde yer alan Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü'nde öğretim üyesi sıfatıyla akademik faaliyetlerini ve derslerini sürdürmektedir.
Roman Sanatının Teorik Yolculuğu ve Don Kişot
Parla'nın edebiyat alanına getirdiği en büyük yeniliklerden biri, eleştiriyi sadece metin incelemesi olmaktan çıkarıp kapsamılı felsefi kuramlarla desteklemesidir. Bu doğrultuda kaleme aldığı Don Kişot'tan Bugüne Roman isimli eseri, modern edebiyat çalışmalarında başucu kaynaklarından biri kabul edilmektedir. Söz konusu çalşmada yazar, türün evrimini modernizmden postmodernizme uzanan geniş bir çizgide ele almaktadır. Roman türünün ilk örneği sayılan Don Kişot ile modern dünyayı başlatan yazar olarak görülen Cervantes, bu kuramsal irdelemenin çıkış noktasını oluşturmaktadır.
Metinlerin iç yapısını, dilbilimsel ve felsefi kökenlerini derinlemesine inceleyen Parla, çalşmalarında çağdaş düşünce dünyasının sunduğu imkanlardan yararlanmaktadır. Çalşmalarında değerlendirdiği temel disiplinler oldukça çeşitlidir. Bunlar arasında şunlar yer almaktadır:
- Dilbilim ve göstergebilim
- Psikanaliz ve yapısalcılık
- Fenomenoloji ve postyapısalcı felsefe
Edebiyatın estetik değerini, metinlerin işleyiş mekanizmalarını ve yirminci yüzyılın entelektüel dönüşümlerini sorgulayan eleştirmen, çalşmalarında dünya çapında üne sahip pek çok düşünürün tezlerini kullanır. Bu kuramsal analizler sırasında yoğun biçimde yararlanılan başlıca isimler şunlardır:
- Sosyal bilimci Walter Benjamin
- Filozof Louis Althusser ve dilbilimci Roman Jakobson
- Düşünür Mikhail Bakhtin
- Psikanalist Jacques Lacan
- Postyapısalcı filozoflar Jacques Derrida, Roland Barthes ve kuramcı Julia Kristeva
Saydığımız bu entelektüel figürlerin ışığında Parla; metin çözümlemelerinde diyalojizm, bilinçdışı, polifoni, heteroglossia ve metinlerarasılık gibi kavramsal araçları sıklıkla kullanarak özgün bir metodoloji geliştirmektedir.
Yerli Edebiyat Analizleri ve Kayıp Metin Yaklaşımı
Parla'nın teorik çalşmaları sadece batı edebiyatı ile sınırlı kalmamış, yerli edebiyatın köklerine de ışık tutmuştur. Araştırmacı, Tanzimat döneminin önemli eserlerinden Recaizade Mahmud Ekrem imzalı Araba Sevdası'ndan başlayarak günümüzün çağdaş anlatılarına kadar uzanan geniş bir çizgide yerli edebiyatı hem biçim hem de içerik açısından mercek altına almaktadır. Bu incelemelerde özellikle Oğuz Atay ve onun kült yapıtı Tutunamayanlar üzerinde detaylıca duran eleştirmen, yazarın Türk edebiyatındaki özgün konumunu belirlemeye odaklanmıştır. Atay'ın edebiyattaki yeri son derece özgündür. Atay yetkin bir kalemdir. Parla'ya göre Atay, modern ve postmodern unsurları başarıyla barındıran yetkin bir yazardır.
Edebi anlatılarda yer bulan yarım bırakılmış ya da kaybolmuş metinler konusuna kendine has bir yaklaşım getiren Parla, bu durumları temsilin sorunsallaştırılması başlığı altında değerlendirmektedir. Yazarların temel amacının temsil etmek olduğunu savunan akademisyen, buna karşın her romancının bu temsil sürecini sorunsallaştırmadığına dikkat çekmektedir. İşte metinlerde karşımıza çıkan kayıp ya da eksik parçalar, tam olarak bu sorunsallaştırmanın somut birer kanıtı niteliğindedir.
Psikanalizden ilham alarak geliştirdiği ancak bu disiplinden çok daha farklı bir içerikle kurguladığı kayıp metin yaklaşımında akademisyen, bu kavramın özne öncesi imgesel bütünlüğe duyulan bir özlemi yansıtmadığını belirtir. Aksine, yazarın temsili sorunsallaştırma çabasına dayandığını savunmaktadır. Hem Don Kişot hem de Tutunamayanlar gibi anıtsal yapıtlarda gözlemlenen bu eksiklikler, yazarların kendi yazma eylemlerini ve kullandıkları dili sorguladıklarını simgelemektedir.