İsmail Hakkı Durusu, 1919 yılının Mayıs ayında, işgal altındaki İstanbul'dan yola çıkarak Mustafa Kemal Paşa ve beraberindeki heyeti Samsun'a taşıyan efsanevi Bandırma Vapuru'nun kaptanıdır. 1871 yılında Kayseri'nin huzurlu Zincidere beldesinde dünyaya gözlerini açan Durusu, Türk milletinin kaderini tayin eden kritik yolculuğu güvenle tamamlayarak adını altın harflerle tarihe yazdırmıştır. Zorlu Karadeniz dalgaları ve düşman zırhlılarının takibi altında gerçekleştirdiği bu sefer, milli mücadelenin en önemli eşiklerinden biridir. Deneyimli denizci, 1940 yılında İstanbul'da hayatını kaybedene dek onurlu bir yaşam sürmüştür.
Kayseri'den Açık Denizlere Uzanan Yolculuk
Denizcilik mesleğine olan tutkusu aile mirasından gelen İsmail Hakkı Kaptan'ın babası, kendisi gibi denizlerde ömür tüketmiş olan Hacı Ahmet Efendi'dir. Gençlik yıllarında rotasını tamamen denizlere çeviren Durusu, eğitim hayatını bu doğrultuda şekillendirerek 1891 senesinde Leyli Ticari Bahriye Mektebi'nden başarıyla mezun olmuştur. Mezuniyetinin hemen ardından, 24 Mart 1892 tarihinde stajyer kaptan unvanıyla ilk görev yeri olan Kayseri vapuruna adım atmıştır. Mesleğinde hızla yükselen genç denizci, kısa süre içinde çeşitli gemilerde sorumluluklar üstlenmiştir.
Bahriye kariyerinin ilk basamaklarında üçüncü kaptan olarak görev yaptığı gemiler şunlardır:
- Bahri Cedit (1892)
- Dolmabahçe (1892)
- Ali Saib Paşa (1893)
Deneyim kazandıkça sorumluluğu artan başarılı kaptan, ilerleyen yıllarda pek çok önemli gemide ikinci kaptan olarak görevini sürdürmüştür. Bu dönemde denizcilik becerilerini pekiştiren Durusu, şu gemilerin sevk ve idaresinde görev almıştır:
- Şeref (1897)
- Medine (1897)
- Mekke (1899)
- Selanik (1900)
- Kaplan (1900 ve 1907)
- Sakarya (1901 ve 1907)
- Bahri Cedir (1905)
İsmail Hakkı Bey, takvimler 1 Nisan 1915 tarihini gösterdiğinde Doğan Vapuru'nun süvarisi olarak atanmıştır. Ancak bu görev, onun meslek hayatındaki en büyük sınavlardan birine sahne olmuştur. Gemi, Marmara Denizi'nde patlak veren şiddetli bir fırtınaya yakalanarak sulara gömülmüştür. Bu kazanın ardından Osmanlı Seyr-i Sefain İdaresi tarafından görevden uzaklaştırılarak hakkında soruşturma açılmıştır. Titizlikle yürütülen incelemeler sonucunda, kazada herhangi bir ihmalinin bulunmadığı tescil edilmiş ve görevine iade edilmiştir. Bu olayın ardından Ankara gemisinde ikinci kaptan olarak denizlere geri dönmüştür.
Kurtuluşun Rotası ve Bandırma Vapuru
Tarih yaprakları 1 Mayıs 1919'u gösterdiğinde, İsmail Hakkı Kaptan için hayatının en mühim görevi başlamıştır. Bu tarihte Bandırma Vapuru kaptanlığına getirilen tecrübeli denizci, yaklaşan büyük fırtınanın da habercisi olmuştur. Samsun'a yapılacak tarihi seyahatin detaylarını görüşmek üzere 15 Mayıs 1919 günü Mustafa Kemal Paşa tarafından bizzat huzura çağrılmıştır. Gerçekleşen bu özel görüşmede, vatanın kurtuluşu yolunda atılacak ilk adımın deniz aşırı planları en ince ayrıntısına kadar ele alınmıştır.
Ertesi gün, yani 16 Mayıs 1919'da Sirkeci rıhtımında büyük bir hareketlilik yaşanmıştır. İşgal altındaki İstanbul'da, İngiliz Yüksek Komiserliği askerleri Bandırma Vapuru'na çıkarak didik didik arama yapmış ve incelemelerin ardından sefere çıkış iznini onaylamıştır. Öğle saatlerine doğru, 9. Ordu Müfettişliği göreviyle yola çıkan Mustafa Kemal Paşa, Kız Kulesi açıklarında demirli bulunan vapura biniş yapmıştır. Paşa'nın maiyetinde yirmiden fazla subay, askeri personel ve sivil memur yer almaktaydı.
Yolculuk başladıktan kısa süre sonra İngiliz zırhlısı Bandırma Vapuru'nun peşine düşmüştür. Karadeniz'in hırçın sularında fırtınalı bir hava hüküm sürerken, gemi mürettebatı ve Mustafa Kemal Paşa kararlılıkla yola devam etme kararı almıştır. İsmail Hakkı Kaptan, sergilediği üstün manevra kabiliyeti ve denizcilik dehası sayesinde, fırtınayı da arkasına alarak peşlerindeki İngiliz zırhlısını atlatmayı başarmıştır. Karadeniz'in dalgalarıyla mücadele eden vapur, sırasıyla şu limanlara uğrayarak kıyı boyunca ilerlemiştir:
- 17 Mayıs 1919'da İnebolu
- 18 Mayıs 1919'da Sinop
Güvenli bir rotayı takip eden kahraman kaptan, 19 Mayıs 1919 tarihinde Mustafa Kemal Paşa ve beraberindeki heyeti sağ salim Samsun'a ulaştırmıştır. Bu tarihi varış, Anadolu'da yanacak bağımsızlık meşalesinin de ilk kıvılcımı olmuştur.
Tarihi Mirası ve Son Yılları
Büyük zaferin ilk adımında oynadığı bu kritik rolün ardından İsmail Hakkı Kaptan, denizlerdeki şerefli görevine devam etmiştir. Büyük Taarruz'un hemen öncesinde, 10 Ağustos 1922 tarihinde emekliliğe ayrılarak sakin bir yaşama geçiş yapmıştır. Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra kabul edilen Soyadı Kanunu çerçevesinde, vatanı Samsun'a taşıyan o meşhur rotaya ve Karadeniz'in serin sularına atıfta bulunan Durusu soyadını almıştır.
Hayatının son dönemini İstanbul'da geçiren İsmail Hakkı Durusu, geride bağımsız bir ülkenin temellerini atan o cesur yolculuğun hatırasını bırakarak 1940 yılında vefat etmiştir. Onun fırtınalı dalgalar arasında çizdiği rota, Türk milletinin hürriyet mücadelesinde her zaman saygıyla anılan bir kahramanlık nişanesi olarak kalmıştır.