İkinci Dünya Savaşı'nın en sıcak döneminde, Ankara'nın diplomatik koridorlarında tarihin akışını değiştiren casusluk faaliyetlerinden biri yaşandı. Priştine doğumlu Arnavut kökenli Türk vatandaşı Elyesa Bazna, 1943 yılında İngiltere'nin Ankara Büyükelçisi Sir Hughe Knatchbull-Hugessen'in yanında uşak olarak çalışmaya başladı. Bu süreçte büyükelçinin özel odalarına ve gizli kasasına hiçbir zorluk yaşamadan erişerek elde ettiği çok gizli askeri belgeleri, yüksek meblağlar karşılığında Nazi Almanyası adına çalışan diplomatlara sızdırdı. Alman istihbaratı tarafından kendisine Çiçero kod adı verilen Bazna, savaşın en kritik sırlarını düşman cepheye taşıyan kilit aktörlerden biri haline geldi.
Gençlik Yılları ve Ankara'ya Uzanan Yolculuk
28 Temmuz 1904 tarihinde dünyaya gelen Bazna, gençlik yıllarında askeri okulda eğitim aldı. On altı yaşındayken Fransız Ordusu bünyesinde görev yapmaya başladı. Ancak hırsızlık suçlaması nedeniyle tutuklanarak üç yıllık bir çalışma kampı cezasına çarptırıldı. Çalışma kampından ayrıldıktan sonra yeni bir sayfa açtı. Fransa ve Türkiye'deki büyükelçiliklerde kapıcılık, şoförlük ve koruma görevlerinde bulundu. Fransızcayı ve diğer bazı yabancı dilleri üst düzeyde konuşabilmesi, onun elçilik çevrelerinde kolayca iş bulmasını sağladı. İkinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde ise başkent Ankara'da bulunuyordu. Burada önce Yugoslavya Krallığı, ardından da Almanya büyükelçiliklerinde çeşitli vazifeler üstlendi.
Kasanın Anahtarı ve Çiçero Efsanesi
İngiliz Büyükelçisinin yanına uşak olarak giren Bazna, yanında sadece bir elbise fırçası ile küçük bir fotoğraf makinesi taşıyordu. Büyükelçinin kıyafetlerini ütüleyip kişisel bakımını yaparken, onun özel odasındaki belgelere ve gizli kasaya kolayca erişim sağladı. Topladığı gizli belgelerin fotoğraflarını çekerek, dönemin Almanya Büyükelçisi Franz von Papen'in sefareti sırasında Alman yetkililere ulaştırmaya başladı. Alman ataşesi Ludwig Moyzisch ile temas kurarak elindeki elli altı adet gizli belgeyi 20.000 Sterlin karşılığında satmayı teklif etti. Bu teklifin kabul edilmesiyle birlikte Alman istihbaratı için çalışmaya başlayan casusa, kod adı olarak Çiçero verildi.
Bazna, aylar boyunca Almanlara Müttefiklerin kritik operasyon telgraflarını sızdırdı. Bu belgeler arasında Churchill, Roosevelt ve Stalin gibi dünya liderlerinin kendi aralarındaki yazışmaları da yer alıyordu. İngiliz istihbaratı ise uşağın İngilizce bilmediğini varsayıyor, onu casusluk yapamayacak kadar saf ve eğitimsiz bir kişi olarak değerlendiriyordu. Casusun sızdırdığı hayati bilgiler şunlardı:
- Müttefikler tarafından düzenlenen gizli uluslararası toplantıların detayları,
- Bazı bölgelere yönelik hava bombardıman planları,
- Normandiya Çıkarması ile ilgili son derece hassas istihbarat verileri.
Ancak 1944 yılında Alman büyükelçiliğinde görevli bir kadın sekreterin beklenmedik şekilde Müttefikler tarafına geçmesi, Ankara'daki dengeleri tamamen değiştirerek casusun yakalanma korkusunu körükledi. Değişen durumun ardından yakalanmaktan büyük korku duyan Bazna, İngiliz Büyükelçisi'nin yanındaki uşaklık görevinden ani bir kararla istifa ederek uzaklaştı.
Sahte Sterlinler ve Savaştan Sonra Kalan Miras
Nazi istihbarat servisi Abwehr, casusluk hizmetlerinin karşılığında Elyesa Bazna'ya toplamda 300.000 Sterlin ödeme yaptı. Ancak bu servet, Almanların İngiliz ekonomisini çökertmek amacıyla bastığı sahte sterlinlerden ibaretti. Paraların sahte olduğunu savaştan sonra öğrenen Bazna, sahte para kullanmaya çalışmaktan mahkum oldu ve cezaevine girdi. Hatta savaştan sonra bir ortak bularak otel inşa etmeye çalışmış, fakat ödemeye çalıştığı sterlin banknotları İngiltere Bankası kontrollerinde sahte çıkınca hayalleri suya düşmüştü. Kendisi bu durumu, banknotların Türk ketenlerinin fiyatını bile karşılamadığını belirterek ifade etmiştir.
Savaşın sona ermesiyle birlikte hem diplomatlar hem de casuslar için yeni bir dönem başladı. Büyükelçi Knatchbull-Hugessen, belgeleri güvensiz bıraktığı gerekçesiyle resmi kınama alarak itibar kaybı yaşadı. Bazna'dan elde ettiği çok gizli belgeleri satın alan ve onunla doğrudan temas kuran Ludwig Carl Moyzisch, savaş sonrasında Müttefiklerle sıkı pazarlıklar yürüterek Nürnberg davalarında tanıklık yapmış ve olayları anlatan bir kitap yazmıştır. ABD istihbarat teşkilatı OSS ise Çiçero hakkında soruşturma yürüttü. Bu süreçte Alman belgelerini inceleyen uzmanlar, bilgilerin büyük kısmının güncelliğini yitirdiğini rapor etse de büyükelçinin notlarının değerli olduğunu kabul etti. Bazna ise Federal Almanya Hükümeti'ne karşı yıllarca süren bir tazminat davası açtı ve davanın sonucunda kendisine ufak bir ödeme yapıldı. Bazı tarihçiler ise onun aslında Türk istihbaratı Millî Emniyet Hizmeti adına görev yapan çift taraflı bir ajan olduğunu öne sürmektedir. Bu efsanevi casus, 21 Aralık 1970 tarihinde Münih'te hayatını kaybetti.