Türk tarihinin en hareketli ve sancılı dönemlerinden birinde hem bürokrasi hem de diplomasi koridorlarında kilit roller üstlenen Mehmed Abdülhamid Hasancan, Türk Kurtuluş Savaşı'nın adeta gizli kahramanlarından biridir. Nisan 1870'te dünyaya gelen bu çok yönlü devlet adamı, işgal altındaki İstanbul'da Ankara Hükümeti'nin resmi olmayan temsilciliğini yürüterek vatan savunmasına eşsiz katkılar sağlamıştır. Sarayın ve devletin köklü geleneklerine sahip çıkan Hasancan, Yavuz Sultan Selim'in en yakın sırdaşı, XVI. yüzyılın büyük alimi Hasancan Çelebi'nin soyundan gelmektedir. Babası ise ünlü tarihçi ve Şeyhülislam Sadeddin Efendi'nin torunlarından olan Mehmed Arif Bey'dir. Soylu geçmişinin getirdiği sorumluluğu omuzlarında taşıyan Hasancan, aldığı üstün eğitimle ülkesine ömrü boyunca farklı cephelerde hizmet etmiştir.
Eğitimden Maarif Müdürlüğüne Uzanan Köklü Kariyer
Gençlik yıllarında askeri disiplin ile sivil eğitimi harmanlayan Mehmed Abdülhamid, ortaöğrenimini Soğukçeşme Askerî Rüşdiyesi'nde tamamladı. Ardından dönemin en prestijli eğitim kurumu olan Mekteb-i Mülkiye'ye girdi ve 1889 yılında okulun idadi kısmından başarıyla mezun oldu. Mülkiye'nin yüksek bölümünü bitirdikten sonra takvimler Ocak 1891'i gösterdiğinde ilk memuriyetine adım attı. Maliye Nezareti bünyesindeki Muhasebat Umum Müdürlüğü Merkez Hesapları Kâtipliği, onun devlet hizmetindeki ilk durağı oldu. Ancak genç bürokratın içindeki öğretme aşkı ağır basınca çok geçmeden maarif kadrolarına geçiş yaptı. Bu karar, onun imparatorluğun dört bir yanındaki genç zihinlere dokunacağı uzun bir yolculuğun başlangıcıydı.
Farklı şehirlerde idarecilik yapan Hasancan'ın tayin edildiği okullar ve üstlendiği görevler şunlardır:
- Şubat 1892 ve Mayıs 1896 yıllarında iki kez atandığı İstanbul Kandilli İdadisi Müdürlüğü,
- Ekim 1894 tarihinde başladığı ve Balkan coğrafyasının kalbi sayılan Selanik Vilayeti İdadisi Müdürlüğü,
- Nisan 1899'da tayin edildiği ve Anadolu'nun köklü kültür merkezlerinden Bursa Vilayeti İdadisi Müdürlüğü,
- Kasım 1905'te üstlendiği ve serhat şehri Edirne Merkez İdadisi Müdürlüğü.
Hasancan bu okullarda sadece yöneticilik yapmakla kalmadı. Genel tarih, coğrafya, Türkçe kitabet, fizik, kimya, cebir, geometri, mekanik, idari kanunlar ve ekonomi gibi son derece geniş bir yelpazede dersler verdi. Bilgiyi paylaşmayı kutsal bir görev sayan idealist eğitimci, vilayet gazetelerinde aydınlatıcı makaleler kaleme aldı. Okullar için özel okuma kitapları yayımlayarak gençlerin ufkunu açtı. Ayrıca Fransız iktisatçı Charles Gide'in ünlü eseri "İktisad İlmi"ni Türkçeye kazandırarak ülkede modern ekonomi biliminin gelişimine katkıda bulundu.
Akademiden Finans Dünyasına ve Kızılay Yıllarına
Eğitim alanındaki tecrübesi onu kısa sürede daha yüksek makamlara taşıdı. Şubat 1906'da maarif görevinden ayrılarak Dârü'l-hayr-ı Âlî Medresesi muhasebeciliğini üstlendi. Aynı yılın ekim ayında yeniden maarif teşkilatına dönerek Maarif Nezâreti İlkokullar Şube Müdürlüğü görevine atandı. Mayıs 1909'da ise Ortaokullar Şube Müdürlüğü'ne getirildi. Bürokrasi basamaklarını tırmanırken akademik kariyerini de ihmal etmedi. İstanbul Hukuk Mektebi'nde genel ekonomi profesörü olarak kürsüye çıktı. Ekim 1911'de bu görevlerine ek olarak Yüksek Ticaret Okulu'nda maliye dersleri vermeye başladı. Devletin finansal dinamiklerine hakimiyeti sayesinde Aralık 1911'de Maliye Nezareti Düyun-u Umumiye Şubesi Müdürü oldu. Kısa süre sonra, 17 Haziran 1912'de ise Osmanlı Bankası Yönetim Kurulunda bakanlığı temsil eden üye sıfatıyla görev aldı ve bu sorumluluğu 1925 sonuna kadar başarıyla sürdürdü.
Büyük savaş kapıya dayandığında Hasancan, sadece bir memur veya öğretmen değil, aynı zamanda toplum önderiydi. Aralık 1912'de kurulan İstihlâk-i Millî Cemiyeti'nin bazı ilkelerine karşı çıkarak bağımsız duruşunu sergiledi. Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde akademik ve bankacılık görevlerinin yanı sıra, 15 Mayıs 1913'te Hilâliahmer (Kızılay) Merkez Kuruluna seçildi. Bu tarih onun yaşamında yepyeni bir sayfa açtı. Artık o, halkın hafızasında "Kızılaycı" olarak yer edinecekti. Kızılay bünyesinde muhasip üye ve mali komisyon üyesi olarak gece gündüz çalıştı. Hüseyin Hilmi Paşa'nın başkanlığı döneminde Akil Muhtar Bey ile birlikte Kızılay Başkanvekilliği makamına kadar yükselerek insani yardım faaliyetlerini yönetti.
Milli Mücadele'nin İstanbul'daki Gizli Gücü ve Son Yılları
Mondros Mütarekesi imzalandığında vatan topraklarının işgal edilmesine sessiz kalmadı. Millî Kongre Cemiyeti bünyesinde aktif mücadeleye katıldı. 1919 yılındaki Meclis-i Mebusan seçimlerinde İstanbulluların büyük teveccühüyle en yüksek oyu alarak mebus seçildi. Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda İstanbul Mebusu olarak görev yaptı ve vatanın bağımsızlığı yönünde oy kullandı. Meclisin kapatılmasının ardından milli direncin merkezi Ankara, bu tecrübeli ismi çok kritik bir göreve atadı. 8 Kasım 1920'de Ankara Hükümeti tarafından gizli ve örtülü bir unvanla "Kızılay Mümessili" olarak İstanbul'a gönderildi. Hasancan, işgal altındaki şehirde adeta bir gölge diplomat gibi çalıştı.
İtilaf Devletleri temsilcileriyle Mustafa Kemal Paşa adına son derece hassas diplomatik görüşmeler gerçekleştirdi. Birçok anlaşmanın zeminini hazırlayarak imza koydu. Nihayet 14 Haziran 1921'de resmen TBMM Hükümeti İstanbul Temsilcisi unvanını aldı. Ühstün finans ve borçlar hukuku bilgisi nedeniyle Mustafa Kemal Paşa, Rauf Bey ve İsmet Paşa'nın ortak arzusuyla 9 Aralık 1922'de Lozan Konferansı'na mali danışman olarak katıldı. Ancak konferans sürecinde delegasyon başkanı İsmet Paşa ile yaşanan görüş ayrılıkları neticesinde görevinden ayrıldı. Cumhuriyet döneminde de tecrübesinden faydalanılan Hasancan, 1939 yılında kısa bir süre Denizbank Yönetim Kurulu Başkanlığı yaptı. Ömrünü vatanına, bilime ve insaniyete adayan bu büyük şahsiyet, 28 Kasım 1943'te İstanbul'da hayata gözlerini yumdu.