Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu ve dönüşüm evrelerinde hem hukuki bilgisiyle hem de siyasi duruşuyla iz bırakan Feridun Fikri Düşünsel, 1892 yılında İstanbul’da doğmuştur. 23 Aralık 1958 tarihinde başkent Ankara’da yaşamını yitiren Düşünsel, parlamentoda üstlendiği üst düzey görevlerle Türk siyasi tarihinin mihenk taşları arasında yer alır. Peki, bu önemli devlet adamı kimdir? İstanbul'da başlayan ve Ankara'da sona eren yaşam öyküsü, Türkiye'nin modernleşme sancılarını ve anayasal gelişimini bizzat meclis kürsüsünden izleme ve şekillendirme şansı bulmuş bir aydının portresini sunmaktadır. Kendisi, hukuk akademisyenliğinden meclis başkanvekilliğine uzanan çok yönlü bir kariyere sahiptir. Siyasi yelpazedeki duruşuyla da adından söz ettirmiştir.
Eğitim Hayatı ve Akademik Hukuk Çalışmaları
Feridun Fikri Düşünsel'in entelektüel birikiminin temelini, aldığı köklü hukuk eğitimi oluşturmaktadır. Eğitim hayatına doğduğu şehir olan İstanbul'da devam eden Düşünsel, 1914 yılında İstanbul Hukuk Mektebi’ni başarıyla bitirmiştir. Mezuniyetinin ardından bir süre serbest avukatlık yaparak mesleki deneyim kazanmıştır. Ancak onun hukuka olan tutkusu pratikle sınırlı kalmamış, akademik derinleşme arayışıyla rotasını Fransa’ya çevirmiştir. Paris Hukuk Fakültesi’nde başladığı lisansüstü eğitimini başarıyla taçlandırmıştır. Burada, ülkesindeki rejim değişikliklerini ve hukuki gelişmeleri yakından ilgilendiren “Türkiye’de Anayasa Hareketleri” başlıklı doktora tezini kaleme almıştır. Hazırladığı bu kıymetli tez çalışmasıyla 1923 yılında hukuk doktoru unvanını gururla elde etmiştir.
Siyasi Mücadelesi, İstiklâl Mahkemesi ve Aklanışı
Doktorasını tamamladığı 1923 yılı, aynı zamanda Türkiye'de yeni bir dönemin ve Düşünsel'in aktif siyaset sahnesine girişinin miladı olmuştur. Genç cumhuriyetin parlamenter yapısında görev almak isteyen Düşünsel, İkinci TBMM döneminde Dersim milletvekili seçilerek meclise girmiştir. 1923 ile 1927 yılları arasında sürdürdüğü bu ilk vekillik görevi esnasında, parlamenter demokrasinin tesisi adına yoğun çaba harcamıştır. Farklı siyasi görüşlerin temsil edilmesine inanan tecrübeli siyasetçi, Türk siyasi tarihinin ilk muhalefet partilerinden olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurucu kurmayları arasında yer almıştır. Ancak bu muhalif duruş, beraberinde çok büyük siyasi riskleri ve çalkantıları da getirmiştir. Düşünsel, o yıllarda patlak veren Şeyh Said Ayaklanması ve Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’e karşı tertiplenmek istenen İzmir Suikastı girişimiyle ilişkilendirilmiştir. Bu ağır ithamlar nedeniyle İstiklâl Mahkemesi’nde sanık olarak yargılanmıştır. Yapılan adil ve titiz soruşturmalar neticesinde suçsuzluğu anlaşılarak tamamen aklanmış ve itibarını korumuştur.
Yeniden Parlamento Yılları ve Siyasi Mirası
Yaşadığı fırtınalı dönemin ardından siyasetten kopmayan Feridun Fikri Düşünsel, ilerleyen yıllarda yeniden halkın temsilcisi olmayı başarmıştır. TBMM bünyesinde üstlendiği görevler ve temsil ettiği dönemler şu şekildedir:
- İkinci Dönem Dersim Milletvekilliği: 1923-1927 yılları arasında üstlendiği ilk yasama görevidir.
- VI., VII., VIII. ve IX. Dönem Bingöl Milletvekilliği: Aralıksız dört dönem boyunca yürüttüğü istikrarlı parlamenterlik sürecidir.
- VIII. Dönem TBMM Başkanvekilliği: Parlamentodaki yüksek saygınlığını taçlandıran meclis yönetim görevidir.
Bu parlamento yıllarındaki tecrübesi, onu Türk yasama tarihinin en istikrarlı siyasetçilerinden biri haline getirmiştir. Siyasetçi kimliğinin yanı sıra aile bağlarıyla da meclis çatısı altında dikkat çeken bir soyağacına sahiptir. Düşünsel, Osmanlı son döneminde Meclis-i Mebûsan'da Dersim mebusluğu yapmış olan Lütfi Fikri Bey’in öz kardeşidir. Ayrıca, bu köklü siyasi miras sonraki kuşaklara da sirayet etmiştir. Söz konusu siyasi nüfuz ve gelenek sonraki kuşakta da kendini göstermiş, nitekim kızı Fatma Sevinç Düşünsel XIII. dönem TBMM Kars Milletvekili seçilerek aile adını parlamentoda temsil etmeyi sürdürmüştür. Diğer oğlu Mehmet Engin Düşünsel ile birlikte ailesinin entelektüel ve siyasi birikimini sonraki nesillere aktarmayı başarmışlardır.
Hukukla Şekillenen Bir Ömür
Feridun Fikri Düşünsel, gerek meclis çatısı altındaki çalışmaları gerekse Türk anayasa tarihine ışık tutan akademik tezleriyle iz bırakmış bir aydındır. Hem zorlu dönemlerin tanıklığını yapmış hem de hukuki duruşundan taviz vermeyerek adını tarihe yazdırmıştır. Ankara’da son bulan bu onurlu yaşam, geride önemli bir siyasi miras ve hukuk dersleri bırakmıştır.