Türkiye'de sosyoloji ve nüfusbilim alanının en saygın isimlerinden biri olan Prof. Dr. Ferhunde Özbay, akademik dünyada derin izler bırakmış bir bilim insanıdır. 1944 yılında Sivas'ta doğan ve çocukluk yıllarını Ankara'da geçiren Özbay, 8 Nisan 2015 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur. Kendisi, özellikle kadın hakları, aile içi emek dinamikleri ve göç hareketleri üzerine yaptığı bilimsel araştırmalarla toplumsal yapının dönüşümünü anlamamıza katkı sağlamıştır. Saha araştırmalarıyla yakından bilinen akademisyen, Türkiye'nin ilk kadın nüfusbilimcilerinden biri olarak kabul edilir.
Akademik Yolculuk ve Eğitim Hayatı
Ferhunde Özbay'ın yükseköğrenim serüveni Ankara'da başlamıştır. Kendisi, 1966 yılında Sosyal Hizmetler Akademisi'nden mezun olmuştur. Bu kurum günümüzde Hacettepe Üniversitesi bünyesinde Sosyal Hizmetler Bölümü adıyla faaliyetlerini sürdürmektedir. Mezuniyetinin hemen ardından, 1967 senesinde Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü'nde görev almıştır. Bu enstitü, Toplum Hekimliği Bölüm Başkanı olan Prof. Dr. Nusret Fişek tarafından kurulmuştur. Özbay, enstitüdeki çalışma hayatı sürecince Nusret Fişek ile birlikte mesai harcamayı kendisi için her zaman büyük bir ayrıcalık olarak nitelendirmiş ve onun dürüstlüğü ile azmini her zaman örnek almıştır. Fişek'in mütevazı duruşu onun için daimi bir rehber olmuştur.
Özbay, 1969 yılında görev yaptığı enstitüden yüksek lisans derecesini alarak mezun olmuştur. Başarılı öğrencilere verilen özel bir bursla birlikte, 1970 yılında Amerika Birleşik Devletleri'ne gitmiştir. Princeton Üniversitesi bünyesinde demografi alanında uzmanlık kazanan akademisyen, aynı dönemde Michigan Üniversitesi yaz okuluna da katılarak örnekleme teknikleri üzerine sertifika eğitimlerini başarıyla tamamlamıştır. Ardından sosyoloji alanındaki doktora derecesini Cornell Üniversitesi'nde tamamlayarak 1975 yılında Türkiye'ye dönüş yapmıştır.
Vatana döndükten sonra Hacettepe'den ayrılan Özbay, Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi'nde çalışmaya başlamıştır. Buradaki Davranış ve Toplumsal Bilim Bölümü bünyesinde dersler vererek akademik kariyerine yeni bir yön vermiştir. 1982 yılına gelindiğinde ise İstanbul'a taşınmış ve Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Bölümü kadrosuna dahil olmuştur. Başarılı çalışmaları neticesinde 1983 yılında doçentlik unvanını kazanan Özbay, 1989 yılında ise profesörlük kadrosuna atanmıştır. 2006 yılındaki resmi emekliliğine kadar Boğaziçi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü'nde öğrencilerini yetiştirmeye devam etmiştir. Emeklilik günlerinde de üniversiteyle bağını koparmamış ve ders vermeyi sürdürmüştır.
Toplumsal Çalışmaları ve Kadın Emeği Araştırmaları
Ferhunde Özbay, sosyoloji ve nüfusbilim disiplinlerini harmanlayarak Türkiye'deki toplumsal yapıya dair derin analizler gerçekleştirmiştir. Çalışmalarında göç hareketleri ile aile yapısının gelişimini inceleyen akademisyen, ayrıca ev içi emek ve sosyal tarih konularına da odaklanmıştır. Özellikle Türk kadınının sosyo-demografik konumunu inceleyerek, kadının aile içindeki ve iş hayatındaki üstlendiği rolleri mercek altına almıştır. Zaman içerisinde bu rollerde yaşanan değişimleri gözlemlemiş ve bu gözlemlerini bilimsel çalışmalarına yansıtmıştır.
Toplumsal cinsiyet eşitliğinin ülkede tam anlamıyla tesis edilmesi adına pratik adımlar da atan Özbay, Kadın İstihdamını Geliştirme Girişimi'nin (KEİG) kurulmasına öncülük ederek bu oluşumun kurucu üyeleri arasında yer almıştır. Kadın emeğinin hak ettiği değeri görmesi için yürüttüğü bu çalışmalar, onun akademik kimliğini yansıtırken aynı zamanda feminist duruşunu da görünür kılmaktadır. Türkiye'de nüfusbilim alanındaki ilk kadın uzmanlardan biri olarak tanınan Özbay, yaptığı her çalışmaya öncü bir nitelik kazandırmıştır.
Bilimsel Mirası ve Anısına Verilen Ödüller
Özbay'ın 1979 ile 2011 yılları arasında kaleme aldığı ve çeşitli bilimsel mecralarda yayımlanan makaleleri, kendisinin vefatının ardından akademisyen dostlarının çabalarıyla bir araya getirilerek 2019 yılında kitaplaştırılmıştır. Bu değerli eser, 'Kadın Emeği' başlığıyla okurların beğenisine sunulmuştur. Kitabın basım aşamasına gelmesinde pay sahibi olan meslektaşları bulunmaktadır. Bu kolektif çalışmaya katkı veren isimler şunlardır:
- Saniye Dedeoğlu
- Ayşe Durakbaşa
- Yıldız Ecevit
- İpek İlkkaracan
- Şemsa Özar
Akademisyenin sosyoloji ve demografi dünyasına sunduğu katkıları yaşatmak amacıyla Nüfusbilim Derneği tarafından da anlamlı bir adım atılmıştır. Dernek, 2018 yılından bu yana her sene Ferhunde Özbay Makale Ödülü adı altında bir yarışma düzenlemektedir. Bu ödül, onun bilimsel mirasını gelecek nesillere aktarmayı ve genç araştırmacıları teşvik etmeyi amaçlar.