Türk tıp ve siyaset tarihinin en renkli şahsiyetlerinden biri olan Ordinaryüs Profesör Dr. Fahrettin Kerim Gökay, 9 Ocak 1900 tarihinde Eskişehir'de dünyaya gelerek başladığı yaşam yolculuğunu, tıp alanındaki öncü çalışmaları ve hafızalara kazınan İstanbul valiliği ile taçlandırdı. Hem ruh sağlığı alanında Türkiye'de çığır açan bilimsel çalışmalara imza atan hem de kent yönetiminde uyguladığı sıra dışı kararlarla adından söz ettiren Gökay, halkın sevgisini kazanarak toplumsal hafızada derin izler bıraktı.
Tıp Kürsüsünden Valilik Makamına Uzanan Yolculuk
İlk öğrenimini doğduğu mahallede tamamlayan Gökay, Eskişehir Liva İdadisi'nde okudu. Ardından İstanbul'da Boğaziçi Rehber-i İttihad ve Menbaul İrfan İdadisi'nde okuyarak lise öğrenimini bitirdi. Tıp eğitimini İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi'nde 1922 senesinde tamamladı. Öğrencilik yıllarında dahi boş durmayan genç hekim adayı, Milliyetçi ve Ahrar gibi gazetelerin çıkarılmasına öncülük etti. Mezuniyetin ardından ruh sağlığı (emraz-ı akliye) alanında uzmanlaşmayı seçen Gökay, 1922 ile 1924 yılları arasında Münih, Hamburg ve Viyana üniversitelerinde tıp eğitimi gördü.
Yurda döndükten sonra İstanbul Asabiye ve Akliye Hastanesi bünyesinde Ruhiyat Laboratuvarı Şefi oldu. Akademik kariyer basamaklarını hızla tırmanarak 1926 yılında doçentliğe, 1933 Üniversite Reformu ile profesörlüğe yükseldi ve 1942 yılında ordinaryüs profesör unvanını elde etti. Uzun yıllar boyunca İstanbul Üniversitesi çatısı altında dersler verdi. Türkiye Sosyal Psikiyatri Derneği'nin kurucu başkanlığını yürüten ünlü hekim, aynı zamanda Kızılay ve Yeşilay derneklerinde üst düzey yöneticilik yaparak sivil toplum alanında da aktif sorumluluklar üstlendi.
İstanbul Sokaklarında Sıra Dışı Bir Vali
1949 yılında İstanbul Valiliği ve Belediye Başkanlığı görevine getirildi. Lütfi Kırdar'ın ardından devraldığı bu koltukta 26 Kasım 1957 tarihine kadar kesintisiz hizmet veren Gökay, hem Cumhuriyet Halk Partisi hem de Demokrat Parti iktidarları döneminde bu kritik vazifeyi sürdürdü. Görev süresi boyunca İstanbulluların hayatını kolaylaştıracak pek çok radikal ve ilginç adımı hayata geçirdi.
Valiliği döneminde esnafı bizzat ve sık sık denetleyerek temel gıda ürünlerinde fiyat indirimleri yaptırması çok konuşuldu. İstanbulluları korumak adına tanzim satış uygulamasını başlatan Gökay, çevre sakinlerine rahatsızlık veren sarhoşları kent sınırlarının dışına naklettirerek asayişi sağlamada katı kurallar uyguladı. Klakson çalma yasağını hayata geçirerek şehirdeki gürültü kirliliğine savaş açan efsanevi belediye başkanı, alkol ve tütün karşıtı kampanyalarıyla da Yeşilaycı kimliğini her fırsatta ortaya koydu. Kentin fiziki yapısında da köklü değişimlere imza atan Gökay, Zeytinburnu ve Kazlıçeşme'nin modern birer yerleşim yeri haline gelmesini sağladı. Eyüp Sultan Camisi etrafındaki dükkkanları yıktırarak tarihi yapıyı gün yüzüne çıkardı. Saraçhane'deki Belediye Sarayı binasının temelleri de yine onun döneminde atıldı.
Siyaset Arenası, Diplomasi ve Unutulmaz Mirası
Valilik döneminin en çalkantılı süreci, azınlıklara yönelik yağma ve yıkımların yaşandığı 6-7 Eylül 1955 olayları oldu. Yaşanan bu toplumsal kargaşa karşısında yetersiz kaldığı gerekçesiyle, dönemin İçişleri Bakanı Namık Gedik ile birlikte istifa etmek durumunda kaldı. Gökay'ın Başbakan Adnan Menderes ile olan ilişkisi de oldukça hareketliydi. Menderes'in kendisi hakkında 'deli' ifadesini kullandığını duyunca basın mensuplarına yaptığı açıklama siyaset tarihine geçti: 'O bir toprak ağası, ruh hekimliğinden ne anlar ki bana deli demiş. O bana deli derse kargalar bile güler, ama ben onun hakkında bir deli raporu yazarsam, hayatı boyunca akıllı olduğuna kimseyi inandıramaz.' İstanbul'un imar işlerini Menderes'in üstlenmek istemesine karşı direnç gösteren Gökay, nihayetinde 26 Kasım 1957'de valilikten ayrılarak Bern Büyükelçiliği görevine getirildi ve bu görevi 1960 yılına kadar yürüttü.
1961'de Yeni Türkiye Partisi bünyesinde siyasete geri dönen Gökay, İstanbul Milletvekili olarak parlamentoya girdi. İsmet İnönü başbakanlığındaki koalisyon hükümetlerinde sırasıyla İmar ve İskan Bakanı ve Sağlık Bakanı vazifelerini üstlendi. Siyasi literatüre geçen diyalogları da hafızalarda tazeliğini korumaktadır. 14 Mayıs 1950 seçimleri öncesinde Taksim Meydanı'ndaki kalabalığı İsmet İnönü'ye gösterip 'İşte İstanbul paşam' demesi unutulmadı. İmar yıkımlarını eleştirdiği için kendisine 'Hoca, sen biraz dinlen' diyen Adnan Menderes'e 'Asıl sen biraz dinlen' karşılığını verdi. 1965 senesinde siyasetten tamamen çekilerek ömrünün geri kalanını evinin bahçesindeki güllerle ilgilenerek geçirdi. Gökay, 22 Temmuz 1987'de İstanbul'da 87 yaşında yaşama gözlerini yumdu.
Kısa boyu sebebiyle halk arasında sevecen bir yaklaşımla 'Mini Mini Valimiz, Ne Olacak Halimiz?' tekerlemesiyle anılan Gökay, arkasında basılmış ve basılmamış elliye yakın kıymetli eser bıraktı. Tıp bilimine kazandırdığı çalışmalarla adını altın harflerle yazdırdı. Başlıca eserleri şunlardır:
- Gayrı Tabiî Aşklar Üzerine Ruhi Tetkikler (1924)
- Akıl Hastalıklarının Teşhisi ve Tedavisi (1925)
- Türkiye’de Felc-i Umumi Meselesi (1926)
- Ruh Hastalıkları (1928)
- Ameliyatla Selâh Göstermiş Ekstra Medüller Tümör Vak’ası (1944)
Vefat ettiğinde terekesinden 630 adet gayrimenkul tapusu çıkan Gökay, tüm servetini kendi adını taşıyan vakfa bıraktı. İsmi bugün Sefaköy'deki Fahreddin Kerim Gökay Anadolu Lisesi'nde yaşatılmaktadır. Ayrıca Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi'ndeki özel bir klinikte de adı anılmaktadır.