Türkiye'nin toplumsal dönüşüm sancılarını bilimsel yöntemlerle analiz eden ve sosyolojinin gelişiminde önemli roller üstlenen Prof. Dr. Reşit Emre Kongar, 13 Ekim 1941 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini açtı. Felsefe öğretmeni bir anne ile babanın oğlu olarak düşünsel bir iklimde büyüyen Kongar, gerek kurucusu olduğu akademik kürsüler gerekse kamu yönetiminde üstlendiği bürokratik vazifeler vasıtasıyla ülkenin sosyo-kültürel mirasına yön verdi. Akademik duruşundan taviz vermeyen aydın kimliği ve geniş kitlelere ulaşan köşe yazılarıyla Türkiye'deki aydınlanma hareketinin simge isimleri arasında yerini aldı.
Aile ve Eğitimle Şekillenen İlk Yıllar
Emre Kongar'ın entelektüel yolculuğu, İstanbul'un Şişli semtinde felsefeye gönül vermiş bir aile ortamında başladı. Gençlik yılları Şişli'de geçti. Babası İhsan Kongar, Şişli Terakki ve Pertevniyal liselerinde felsefe dersleri verirken; annesi Mesude Kongar da yine Şişli Terakki ve Zapyon Kız Lisesi'nde felsefe öğretmenliği yapmaktaydı. İlk, orta ve lise eğitimini Şişli Terakki Lisesi bünyesinde tamamlayan genç Kongar, 1959 yılında bu okulun fen şubesinden mezun oldu. Yükseköğrenim tercihini sosyal bilimlerden yana kullanarak 1963 yılında Siyasal Bilgiler Fakültesi Maliye ve İktisat Bölümü'nü başarısıyla tamamladı. Akademik vizyonunu uluslararası alana taşımak amacıyla ABD'ye giderek 1966 yılında Michigan Üniversitesi Sosyal Çalışma Yüksek Okulu'ndan M.S.W. derecesi elde etti.
Üniversiteden Bürokrasiye Uzanan Akademik Duruş
Türkiye'ye dönüşünün ardından akademik alandaki kurucu adımlarını hızla atan Kongar, 1968 yılında Hacettepe Üniversitesi bünyesinde Sosyal Çalışma Yüksek Okulu'nun temellerini attı ve kurumun kurucu müdürlüğünü üstlendi. Sosyolojik çalışmalarını ve akademik birikimini sürdüren bilim insanı, Temmuz 1981'de "Atatürk ve Devrim Kuramları" isimli profesörlük takdim teziyle Hacettepe Üniversitesi Senatosu tarafından profesör unvanına layık görüldü. Ancak 1980 askeri müdahalesinin ardından üniversitelerde uygulanmaya başlanan antidemokratik politikalara ve baskıcı rejim uygulamalarına karşı sessiz kalmadı. Akademik özgürlüğü savunmak adına 15 Şubat 1983 tarihinde Hacettepe Üniversitesi'ndeki görevinden istifa ederek onurlu bir duruş sergiledi. Bu karar geniş yankı buldu.
Üniversiteden ayrıldığı dönemde toplumsal dinamikleri farklı kulvarlarda analiz etmeyi sürdüren Kongar, 1983 ile 1987 yılları arasında Hürriyet gazetesinde danışman kadrosunda görev yaptı. Hemen ardından, 1987-1991 yılları arasında KAMAR Kamuoyu Araştırma Şirketi bünyesinde üst düzey yöneticilik görevinde bulundu. Bu süreçte kamuoyunun nabzını tutarak sosyolojik verileri pratik hayatla buluşturdu. 17 Nisan 1992 tarihinde Kültür Bakanlığı Müsteşarlığı görevine getirilerek devlet kademelerinde aktif rol aldı. Kültür politikalarının şekillenmesinde önemli izler bırakan bu bürokratik dönemi, Kasım 1995'te kendi isteğiyle nihayete erdirerek asıl yuvası olan Hacettepe Üniversitesi öğretim üyeliğine geri döndü.
Medya, Yayıncılık ve Toplumsal Aydınlanma Mücadelesi
Akademisyen kimliğinin yanı sıra medyadaki güçlü kalemi ve entelektüel analizleriyle de geniş kitlelerin takdirini kazanan Kongar, 2001 yılında Cumhuriyet gazetesinin Yayın Danışmanlığı görevini üstlendi. Yayıncılık hayatı oldukça hareketliydi. Aynı zamanda Yıldız Teknik Üniversitesi İktisat Bölümü'nde sosyoloji ve Türkiye'nin Toplumsal Yapısı derslerini okutarak yeni nesil bilim insanlarının yetişmesine katkı sundu. Görsel medyada da aktif bir profil çizen ünlü sosyolog, NTV kanalında yayınlanan ve uzun süre ilgiyle takip edilen "Yorum Farkı" adlı programda Mehmet Barlas ile birlikte güncel olayları derinlemesine analiz etti. Tele1 televizyon ekranlarında 2017 yılında itibaren Merdan Yanardağ ile ortaklaşa sunduğu "18 Dakika" isimli programda ise Türkiye'nin güncel ve siyasal gelişmelerini yorumlamayı sürdürmektedir. Cumhuriyet gazetesindeki "Aydınlanma" köşesinde kaleme aldığı yazılarıyla da okurlarına sosyolojik bir bakış açısı sunmaya devam etmektedir.
Kongar'ın Türkiye sınırlarını aşan akademik çalışmaları, fikirleri ve kültürel diplomasiye katkıları uluslararası alanda da büyük yankı uyandırdı. Ödüller ardı ardına geldi. Bilim insanının layık görüldüğü prestijli uluslararası ödüller şunlardır:
- 15 Ocak 1996 tarihinde Federal Almanya Devleti tarafından verilen Üstün Hizmet Madalyası Büyük Liyakat Haçı,
- 1 Şubat 1996'da İtalya Devleti'nin takdim ettiği Commandatore Madalyası,
- 15 Şubat 1996'da Polonya Devleti tarafından layık görülen Commandor Nişanı.
Sosyolojiye, akademik dünyaya ve Türkiye'nin kültürel aydınlanmasına ömrünü adayan Prof. Dr. Emre Kongar, günümüzde de yazı ve yorumlarıyla toplumu aydınlatmaya devam etmektedir.