Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarına uzanan fırtınalı süreçte, cephelerde gösterdiği olağanüstü cesaretiyle tanınan Deli Halid Paşa, 1883 yılında İstanbul'da dünyaya gelerek vatan savunmasıyla dolu bir ömre ilk adımını attı. Babası Çerkes Ahmet Bey olan ve Halid Karsıalan ismiyle de tarihe geçen bu kahraman asker, gerek Birinci Dünya Savaşı gerekse Türk Kurtuluş Savaşı yıllarında sergilediği stratejik başarılarla milli mücadelenin en önemli figürlerinden biri haline geldi. Doğu Cephesi'nde kazandığı zaferlerin ardından Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne Ardahan Milletvekili sıfatıyla katılan komutan, 14 Şubat 1925 tarihinde Ankara'da, meclis koridorlarında patlak veren trajik bir tartışma sonucunda vurularak yaşama veda etti. Bu acı olay, kendisini meclis çatısı altında işlenen ilk cinayetin kurbanı olarak kayıtlara geçirirken, geride ülkesi uğruna adanmış şanlı bir askeri miras bıraktı.
Kuleli'den Yemen ve Trablusgarp Cephelerine
Askerlik mesleğine adım atarken son derece disiplinli ve parlak bir eğitim hayatı geçiren Halid Paşa, 1901 senesinde Kuleli Askeri İdadisi'nden mezun oldu. Başarılarını sürdürerek 1904 yılında Mekteb-i Harbiye'yi Teğmen rütbesiyle bitiren genç subay, kurmaylık eğitimini de tamamlayıp 1907'de Erkan-ı Harbiye Mektebi'nden Kurmay Yüzbaşı olarak diplomasını aldı. Mezuniyetinin hemen ardından, II. Meşrutiyet'in ilan edildiği 1908 yılında Yemen'de önemli bir askeri görev üstlendi. 1910 yılının Haziran ayında başlayan Trablusgarp Savaşı'na katılarak burada üç ay boyunca yoğun bir mücadele yürüttü. Bu cephede görev yaptığı sırada, 'Kel Ali' lakabıyla anılan subay Ali Çetinkaya ile ciddi fikir ayrılıkları yaşadı. Bu anlaşmazlığın cephe düzenini etkilememesi adına Mustafa Kemal Bey ve Enver Bey'in ortak kararıyla iki subayın görev yerleri zorunlu olarak değiştirildi. Trablusgarp macerasının ardından Balkan Savaşı'na katılmak üzere hızla Çatalca'ya intikal etti.
Doğu Cephesi Kahramanlığı ve Milis Birlikleri
Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte Kafkasya Cephesi'nde aktif roller üstlenen kahraman asker, tarihi bir görev üstlenerek Osmanlı-Rus Savaşı döneminde kaybedilen vatan topraklarını kurtarmak için harekete geçti. Amacı, Rus işgali altında bulunan Kars, Ardahan ve Sarıkamış'ı yeniden vatana katmaktı. Dokuz gün boyunca süren amansız çatışmaların ardından 23 Aralık 1915'te büyük bir azimle Ardahan'a girmeyi başardı. Bu muazzam zaferin akabinde Binbaşı rütbesine yükseltilen başarılı asker, Çoruh Müfrezesi bünyesindeki hizmetlerinin takdir edilmesiyle Kaymakam rütbesine terfi etti. 10 Mayıs 1917'de Garbi Dersim Komutanlığı görevine atanarak bölgede savaşın en güçlü milis unsurlarından birini teşkil etti. Dersim'in yiğit süvari birlikleriyle omuz omuza vererek düşman elindeki Erzincan, Mamahatun ve Erzurum şehirlerini birer birer geri aldı. Kafkas İslam Ordusu bünyesindeki 3. Fırka Komutanı sıfatıyla Ahıska kuşatmasını gerçekleştirdi.
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ağır şartları altında Ardahan, Kars ve Sarıkamış bölgelerini tahliye ederek Tortum'a çekilmek zorunda kaldı. Burada İngiliz işgal güçlerinin uyguladığı yoğun baskılar neticesinde Fırka Komutanlığı görevinden uzaklaştırıldı. İstanbul'da Ali Rıza Paşa Kabinesi göreve geldiğinde ise vakit kaybetmeden 9. Kafkas Fırkası Komutanlığı'na getirildi. Bu süreçte Ermenistan üzerine düzenlenen askeri harekâtta gösterdiği üstün sevk ve idare kabiliyeti sayesinde Miralay rütbesine terfi etti. Mondros sonrasında tüm baskılara rağmen terhis edilmeyen ve Kâzım Karabekir Paşa komutasında bulunan 15. Kolordu bünyesinde hayati görevler üstlenerek, Kafkas İslam Ordusu'ndan arta kalan kuvvetleri bölgedeki milli savunmanın ana çekirdeği haline getirdi.
Deli Halid Paşa'nın askeri kariyerinde kurtarılmasında ve savunulmasında kritik roller oynadığı başlıca yerler şunlardır:
- Ardahan, Kars ve Sarıkamış: Düşman işgalinden kurtararak bölgedeki Türk egemenliğini yeniden tesis etmiştir.
- Erzincan, Erzurum ve Mamahatun: Garbi Dersim Komutanlığı döneminde milis süvari birlikleriyle geri aldığı önemli şehirlerdir.
- Ahıska: Kafkas İslam Ordusu'nun 3. Fırka Komutanı olarak kuşattığı tarihi sınır kalesidir.
Siyasi Yaşamı, Erzurum Kongresi ve Hazin Vefatı
Milli Mücadele'nin örgütlenme aşamasında da kararlı tutumunu sürdüren Halid Paşa, Erzurum Kongresi sırasında Trabzon delegelerinin Mustafa Kemal'e karşı muhalif bir tavır takınmasını, aldığı sert ve etkili yıldırma tedbirleriyle engelledi. Doğu Anadolu'daki askeri faaliyetlerine ara vermeden devam ederek 1920 yılının son günlerinde Kars ve Sarıkamış'ı, 1921 yılında ise Ardahan'ı düşman unsurlarından tamamen temizledi. Bölgenin kurtuluşundaki bu büyük emekleri dolayısıyla, Soyadı Kanunu yürürlüğe girdiğinde ailesi onun anısını yaşatmak adına Karsıalan soyadını gururla taşıyacaktı.
Askeri zaferlerini siyasi alana taşımak isteyen vatansever komutan, İkinci Büyük Millet Meclisi'ne Ardahan Milletvekili olarak giriş yaptı. Ancak meclis sıralarındaki siyasi hayatı uzun sürmedi; meclis koridorlarında yaşanan şiddetli bir tartışma esnasında silahla vurularak ağır yaralandı ve 14 Şubat 1925 tarihinde Ankara'da hayata gözlerini yumdu. Türk siyasi tarihinin bu ilk ve en acı meclis cinayeti, askeri dehasıyla isim yapmış bir vatan evladını trajik bir şekilde aramızdan alırken, onun cephelerde yazdığı destanlar Türk ulusunun hafızasında yaşamaya devam etti.