Özbekistan'ın Fergana vilayetine bağlı Altıarık ilçesindeki Araphane köyünde 15 Kasım 1941'de dünyaya gözlerini açan Dedehan Hasan, Sovyet döneminde vatanının özgürlüğü ve kültürel benliği için sanatını ve siyasi mücadelesini ortaya koyan çok yönlü bir ozan, şair, besteci ve kanaat önderidir. Sanatçı genç yaşta öksüz kaldı. Babası Şakir Hasan savaşa katıldı. Orada hayatını kaybetti. Annesi Kumrinisa Hasan'dır. Genç ozan baskıcı Sovyet sistemine karşı başkaldırısını kurduğu öğrenci dernekleri ve bestelediği milli şarkılarla gerçekleştirdi. Hayatını bağımsız bir Özbekistan idealine adadı. Bu yolda KGB takibine, işkencelere ve hapis cezalarına maruz kaldı. Kitleleri peşinden sürükleyen cesur siyasi çıkışlarıyla tanınan ülnü isim, ülkesinin en çalkantılı dönemlerinde milli bilincin uyanmasında kritik bir rol oynamıştır.
KGB Kancasındaki Genç Gazeteci ve Ozanlık Yılları
Dedehan Hasan, çocukluk yıllarını doğduğu köy olan Araphane'de geçirerek sekiz yıllık ilk eğitimini burada tamamladı. Dokuzuncu ve onuncu sınıfları ise Altıarık ilçesinde okuyarak 1959 yılında mezun oldu. Yükseköğrenim için Taşkent Devlet Üniversitesi Filoloji Fakültesi Gazetecilik Bölümü'ne girdi. Buradaki eğitim hayatı 1961 ile 1966 yılları arasında sürdü. Üniversitedeyken, 1961 yılında kurulan Hamzacılar derneğinin öncüleri arasında yer aldı. Bu dernek çatısı altında öğrencilerle birlikte 'Hamza' isimli muhalif bir duvar gazetesi çıkardılar. Sovyet yönetimi aleyhindeki makale ve şiirlerin yayımlandığı bu gazetede kültür işleri başkan yardımcılığı yaptı. Yürüttüğü bu faaliyetler sebebiyle KGB ajanları tarafından alıkonulan Hasan, üç gün boyunca ağır işkenceler gördü. Ölüm tehditlerine rağmen geri adım atmayan genç şair, serbest bırakılsa da artık rejimin kara listesine girmişti. Üniversiteden başarıyla mezun olmasının ardından, dönemin prestijli yayınlarından biri olan Sovyet Özbekistanı gazetesinin Edebiyat ve Sanat Bölümü bünyesinde profesyonel çalışma hayatına ilk adımını attı. Burada çalışırken kendine has şarkılarıyla halk arasında yavaş yavaş tanınmaya başladı. Sanata yönelmek amacıyla 1967 yılında gazetedeki işinden ayrıldı. Ardından Özbek Telefilm kurumunda editörlük yapmaya başladı. İki yıl sonra ise Özbek Devlet Konser Filarmonisi'ne geçerek profesyonel müzik çalışmalarına hız verdi. Müzik dünyasındaki ilk çıkışını 1964 yılında seslendirdiği Leyla isimli şarkısıyla gerçekleştiren ozan, gazetecilikten çok sanata bağlanmıştı. Onun yegane hedefi, ülkesini Sovyet rejiminin boyunduruğundan kurtararak özgürlüğe kavuşturmaktı.
Sürgünler, Soruşturmalar ve Yasaklı Şarkılar
Sanatçı, edebi ve müzikal çalışmalarında milli değerlere ve dini motiflere ağırlık vermesi nedeniyle sürekli baskı altında tutuldu. Özellikle Ahmed Yesevi'nin hikmetlerini, Çolpan, Rauf Parfi, Nâzım Hikmet, Puşkin, Erkin Vahid, Abdulla Arif, Atahan Paçça Nisarî, Avaz Otar, Nesimî, Gülhanî ve Faragî gibi şairlerin milli ve dini şiirlerini bestelediği için 1973'te bir yıllık bir soruşturma geçirdi. Bu ağır soruşturma, dönemin Özbekistan Komünist Partisi Genel Başkanı Şeref Raşidov'un müdahalesiyle mahkemeye taşınmadan son buldu. Raşidov, Dedehan Hasan'ın henüz genç olduğunu belirterek fikirlerinin değiştirilebileceğini savunmuş ve onu bağışlamıştı. Buna rağmen şairin rejim karşıtı besteleri durmadı ve 1976 yılında bir konseri daha iptal edilerek gözaltına alındı. Lenin ilçesindeki karakola sevk edilen ozan, toplumda bozgunculuk çıkarmak suçundan on beş gün hapis cezasına çarptırıldı. Karakoldan bırakılırken, vatan konulu şarkılar söylemeye devam etmesi halinde çok uzun yıllar hapiste kalacağı söylenerek tehdit edildi. Bu olaydan sonra baskılar sebebiyle bir süre geri planda kalan şair, 1979-1988 yılları arasında Özbekistan Yazarlar Birliği'nde çalıştı.
Bağımsızlık Yolunda Siyasi Mücadele ve Kültürel Miras
Tarihler 11 Kasım 1988'i gösterdiğinde Dedehan Hasan'ın evi çok önemli bir buluşmaya ev sahipliği yaptı. Sanatçının evinde toplanan Abdurrahim Polat, Abdumannap Polat, Miraziz Azam, Zahir Alam, Kahraman Gulam ve Fahriddin Hudaykul, Birlik Halk Hareketi'ni kurduklarını ilan ettiler. Bu hareket ilk dönemlerde çevre felaketleri, pamuk üretimi sorunları ve manevi değerlerin korunması üzerine yoğunlaştı. Ancak zaman içinde gelişen şartlarla birlikte öncelikli hedef Özbekistan'ın tam bağımsızlığı haline geldi. Halkı Sovyet yönetimine karşı uyandıran eserleri yüzünden 1989'un sonlarında Fergana vilayeti Savcılığı tarafından hakkında soruşturma başlatıldı. Halkın yoğun desteğini arkasına alan ozana bu soruşturma neticesinde herhangi bir hapis cezası verilmedi. Gençler arasındaki popülerliği sayesinde 1990 yılında 'Türkistan' gazetesinin düzenlediği ankette Özbekistan'ın en sevilen aydınları arasında birinci seçildi. Aynı sene Türkiye'deki Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı tarafından kendisine Türkistan Bülbülü unvanı verildi. Bağımsızlık mücadelesindeki siyasi adımlarını daha da ileri taşıyan Dedehan Hasan'ın liderliğinde, Fergana Vadisi genelinde faaliyet gösterecek olan Türkistan İslami Demokratik Partisi resmen kuruldu. Sanat hayatı boyunca Rauf Parfi, Abdulla Aripov, Yadigâr Abid ve Yusuf Cuma gibi değerli şairlerin şiirlerini bestelemiştir. Ozanın en bilinen besteleri ve albüm çalışmaları arasında şunlar öne çıkmaktadır:
- Müzik kariyerinin ilk eseri olan ve 1964 yılında seslendirdiği Leyla,
- İtalya'da üzerine benzin dökülerek vahşice yakılan Afrikalı göçmen bir çocuğun dramını anlatan Tunuslu Bala,
- Afganistan'da oyuncak görünümlü bombalarla can veren masum miniklerin acısını dile getirdiği Afgan Bala.
Mazlumların çığlıklarına her zaman kulak veren sanatçı, bu eserleriyle toplumsal meseleleri evrensel bir boyutta ele almıştır. Bu hizmetleri dolayısıyla 1993 yılında Uluslararası Ahmed Yesevi Ödülü'ne layık görülen büyük ozan, mücadelesiyle tarihe geçti.