Daniel Defoe, Eylül 1660'ta Londra'da doğmuş ve dünya edebiyatına Robinson Crusoe gibi ölümsüz bir yapıt kazandırmış İngiliz yazar ve gazetecidir. Fırtınalı bir yaşam süren sanatçı, 24 Nisan 1731'de yine doğduğu şehirde hayata gözlerini yumuştur. Sadece yazarlık yapmamış, ticaretten casusluğa uzanan geniş bir yelpazede adından söz ettirmiştir. 17. yüzyıl İngiltere'sinin çalkantılı inanç mücadeleleri ve sert siyasi çatışmaları, onun hem edebi yaratım gücünü hem de maceralarla dolu kişisel yaşam serüvenini derinden şekillendirerek eserlerine benzersiz bir dinamizm katmıştır. Kalemiyle kitleleri peşinden sürükleyen figür, çağdaş gazeteciliğin de en önemli öncülerinden biri kabul edilir.
Macera Dolu Bir Yaşamın Başlangıcı ve Ticaret Yılları
James Foe ve Annie Foe çiftinin oğlu olan Daniel Defoe'nun ailesi Romanya'dan İngiltere'ye göç etmiştir. Babası James, geçimini mum imalatı yaparak sağlayan ve İngiltere Kilisesi'nden ayrılmayı savunan bir esnaftı. Bu dini duruş sebebiyle genç Daniel, Oxford veya Cambridge gibi köklü üniversitelerde eğitim görme şansı bulamadı. Bunun yerine Newington Green bölgesinde Rev. Charles Morton tarafından yönetilen özel bir akademide nitelikli bir eğitim aldı. Burada aldığı kapsamlı eğitim, onun entelektüel altyapısını güçlendirerek gelecekteki yazı hayatına zemin hazırladı. Presbiteryen papazı olmak üzere yetiştirilmesine rağmen bu yolu seçmeyerek 1683 yılında iş dünyasına adım attı. Ticaret hayatı onun için oldukça zorlu ve dalgalı geçti. Nitekim 1685'te Katolik Kral II. James'e karşı başlatılan Monmouth ayaklanmasına katılarak hayatını büyük bir riske attı. Yenilgiyle sonuçlanan Sedgemoor Çarpışması sonrasında canını ucu ucuna kurtarmayı başardı. 1684 yılında zengin bir tüccarın kızı olan Mary Tuffley ile evlenerek aile kurdu. Bu evlilikten dünyaya gelen sekiz çocuğundan ikisi ne yazık ki çok küçük yaşlarda hayata veda etti. Fransa savaşı sırasında sigorta ettiği gemilerin batmasıyla 1692 yılında 17 bin sterlin borçla iflas etti. Bu süreçte iflas eden on dokuz sigortacı tüccardan biri olarak büyük bir bunalım yaşadı.
Kalemle Gelen Şöhret, Casusluk ve Teşhir Direnişi
Defoe, ticari kayıplarının ardından 1700'lü yıllarda gazeteciliğe yönelerek fikirlerini kamuoyuyla paylaşmaya başladı. Yazdığı siyasi broşürler ve cesur çıkışlar nedeniyle hayatı boyunca defalarca tutuklanıp cezaevine gönderildi. Kral III. William'ı desteklemek amacıyla 1701 yılında yayımladığı "The True-Born Englishman" (Safkan İngiliz) adlı şiiri büyük ses getirdi. Irk ayrımcılığının temelsizliğini savunan bu eser, İngiliz edebiyatında o döneme kadar en yüksek satış rakamına ulaşan şiirlerden biri oldu. Aynı yıl savunma hazırlıklarının artırılmasını isteyen Kentli beylerin tutuklanması üzerine parlamento başkanına "Legion's Memorial" belgesini sundu. Bu belgede, halkın meclisin de kölesi olamayacağını açıkça belirterek tutukluların serbest kalmasını sağladı. Bu kahramanca duruş, siyasi rakiplerinin dikkatini çekmesine ve hedef tahtasına oturtulmasına yol açtı. Din ile siyasetin ayrılmaz bir bütün olduğu bu dönemde baskılara karşı duran yazar, 1702 yılında kaleme aldığı "The Shortest-Way With The Dissenters" isimli yergisiyle savundukları fikirlerin saçmalığını göstererek Katolik bağnazlığını derinden sarstı. Eserin hiciv olduğu anlaşılınca her iki tarafın da öfkesini çekti ve isyana teşvik suçlamasıyla tutuklandı. Mahkeme tarafından para cezasının yanı sıra üç kez halka açık şekilde teşhir edilme cezasına çarptırıldı. Ancak halk, boynu cendereye sıkıştırılan yazarı çiçeklerle karşılayarak onun şerefine kadeh kaldırdı. Defoe, zindanda kaleme aldığı "Hymn to the Pillory" (Teşhir Cezasına Övgü) şiiriyle bu cezayı adeta bir toplumsal zafere dönüştürdü. Newgate Cezaevinde zor günler geçirirken, siyasetçi Robert Harley'in girişimiyle serbest bırakıldı. Bu kurtuluş karşılığında Harley için istihbarat toplama ve casusluk yapma görevini üstlendi. Özellikle 1707 Birleşme Yasası döneminde İskoçya'da gizli faaliyetler yürüterek hükümete raporlar sundu. Bu seyahatlerde edindişi izlenimleri daha sonra "Tour Through the Whole Island of Great Britain" adlı ünlü eserinde bir araya getirdi. Ayrıca 1704 ile 1713 yılları arasında neredeyse tek başına çıkardığı "Review" dergisiyle çağdaş gazeteciliğin temellerini attı.
Edebiyat Tarihini Değiştiren Robinson Crusoe ve Son Yılları
Tory iktidarının düşmesiyle başa geçen Whig hükümetine de haberalma hizmeti sunmaya devam eden Defoe, hem inanç özgürlüğünü savundu hem de edebi kariyerini toplumun farklı kesimlerine hitap eden didaktik eserlerle zenginleştirdi. 1715 yılında yayımladığı "The Family Instructor" (Aile Eğitmeni) adlı eseri çok sevildi. Yazar elli dokuz yaşındaydı. Yepyeni bir mesleğe atıld. Bu dönemde hayatını değiştirecek olan o büyük romana odaklandı. 1719 yılında yayımlanan ve Alexander Selkirk gibi kazazedelerin gerçek anılarından esinlenen Robinson Crusoe, ıssız bir adada tek başına hayatta kalma mücadelesi veren bir denizcinin serüvenlerini anlatarak dünya edebiyatında yepyeni bir çığır açtı. Eser çok büyük başarı kazandı. Dünya genelinde sayısız baskısı yapıldı. Türkçe basımı ise ilk kez 1864 yılında "Robenson Hikâyesi" adıyla gerçekleştirildi. Daniel Defoe, edebi dehasını sadece bu eserle sınırlı tutmadı. 1722 yılında "Moll Flanders" ve "A Journal of the Plague Year" (Veba Yılı Günlüğü) adlı yapıtlarını yayımladı. Veba Yılı Günlüğü eserinde, 1666 Londra veba salgınını bizzat yaşamışçasına gerçekçi ayrıntılarla tasvir etmeyi başardı. Romanlarında ele aldığı karakterler genellikle yalnız, toplum dışına itilmiş ve hayatta kalma savaşı veren sıradan insanlardı. İngiliz edebiyatının seçkin isimleri Jonathan Swift ve Alexander Pope tarafından dışlanmasına rağmen, yarattığı sıra dışı karakterlerin derin psikolojik tahlilleriyle edebiyat dünyasında silinmez bir iz bırakmayı başardı. Yazar borçlarından hiç kurtulamadı. Son yılları davalarla geçti. Alacaklılarıyla yaşadığı hukuki sorunlar onu yıprattı. Daniel Defoe, 24 Nisan 1731 tarihinde 71 yaşında Londra'da yaşama veda etti.
Daniel Defoe'nun Edebi Mirası: En Bilinen Eserleri
- Robinson Crusoe (1719)
- Moll Flanders (1722)
- Veba Yılı Günlüğü (A Journal of the Plague Year - 1722)
- Roxana (1724)
- Albay Jack (Colonel Jack - 1722)