Türkiye'de sosyal psikolojinin kurucu öncülerinden olan Çiğdem Kağıtçıbaşı, 1940 yılında İstanbul'da dünyaya gelerek, ömrünü insan gelişimine ve aile yapılarına adayan dünyaca ünlü bir bilim insanıdır. 2 Mart 2017 tarihinde aramızdan ayrılan başarılı akademisyen, geliştirdiği benzersiz kültürlerarası benlik ve aile modelleriyle ana akım psikoloji teorilerine yeni bir soluk kazandırdı. Gerek akademik kürsülerde gerekse de Anne Çocuk Eğitim Vakfı (AÇEV) gibi toplumsal projelerde aktif rol alan Kağıtçıbaşı, dezavantajlı çocukların hayata eşit başlaması amacıyla bilimsel temelli öncü eğitim modelleri kurguladı. Sosyoekonomik değişimlerin aileler üzerindeki yansımalarını inceleyen araştırmacı, hem Türkiye'de hem de küresel ölçekte çocuk gelişimine yön veren değerli bir figür haline geldi.
Akademiye Uzanan İlk Adımlar ve Sosyal Psikolojiye Yöneliş
İstanbul'daki Amerikan Kız Koleji'nden 1959 senesinde başarıyla mezun olan Kağıtçıbaşı, yükseköğrenimi için Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti. Massachusetts eyaletindeki Wellesley College bünyesinde psikoloji eğitimi görerek, lisans diplomasını 1961 yılında cebine koydu. Eğitim hayatının başlarında klinik alana ilgi duymuş olsa da birey odaklı klinik yaklaşımların sınırlarını kısa sürede fark etti. Toplumsal çevre ve kültürel faktörlerin insan ruhu üzerindeki derin etkilerini gözlemleme arzusu, onu sosyal psikoloji disiplinine sevk etti. Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'de doktora eğitimini sürdürdüğü yıllarda Oğuz Kağıtçıbaşı ile hayatını birleştiren araştırmacı, doktorasını 1967 senesinde tamamladı. Doktora çalışmalarını özellikle otoriter kişilik yapıları ve bunların psikolojik yansımaları üzerine odaklandırarak bilim dünyasında dikkatleri üzerine çekti. Babasının vefatı üzerine, ailesinin kurduğu eğitim kurumunu yöneten annesine destek olmak amacıyla Türkiye'ye geri dönme kararı aldı.
Üniversiteler ve Kürsüler Arasındaki Bilim Yolculuğu
Türkiye'ye dönüşüyle birlikte akademik kariyerinde hızlı ve üretken bir dönem başladı. Genç akademisyen, 1969 ile 1973 yılları arasında Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde dersler vererek araştırmalarına yön verdi. Ardından, 1973'ten 1995'e kadar devam edecek olan Boğaziçi Üniversitesi serüvenine adım attı. Burada 1972 ve 1982 yılları arasında psikoloji bölümü başkanlığını başarıyla yürüterek bölümün gelişimine doğrudan katkı sağladı. 1995 yılında Koç Üniversitesi kadrosuna katılan Kağıtçıbaşı, 1998-2001 yılları arasında Fen, İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi dekanlığı görevini icra etti. Aynı fakültenin yönetim kurulunda da sorumluluk alan bilim insanı, uluslararası arenada da adından sıkça söz ettirdi.
Çeşitli dönemlerde misafir öğretim üyesi olarak dersler verdiği saygın uluslararası üniversiteler şunlardır:
- Duke Üniversitesi
- Columbia Üniversitesi
- Harvard Üniversitesi
- Kaliforniya Üniversitesi
Aynı zamanda, 1993 yılında faaliyete geçen Türkiye Bilimler Akademisi'nin (TÜBA) kurucu üyeleri arasında yer alarak bilimsel kurumsallaşmaya destek sundu.
Çocuğun Değeri Araştırması ve Kültürlerarası Aile Modeli
Çiğdem Kağıtçıbaşı, 1975 yılında dokuz farklı ülkeyi içine alan kapsamlı Çocuğun Değeri Araştırması'nın Türkiye ayağını yürüttü. Ailelerin çocuk sahibi olma nedenlerini ve evlatlarına yükledikleri anlamları sorgulayan bu çalışma, önemli sosyolojik gerçekleri ortaya çıkardı. 1980 yılında yayımladığı aynı isimli eseriyle saygın Sedat Simavi Sosyal Bilimler Ödülü'ne layık görüldü. İlk araştırmanın en çarpıcı sonucu, toplumsal gelişim ve artan eğitim seviyesiyle birlikte çocukların maddi/faydacı değerinin azaldığı yönündeydi. Buna karşılık, çocukların aileleri için taşıdığı psikolojik değerin belirgin biçimde yükseldiği saptandı. 2003 yılında bu çalışmayı güncelleyen araştırmacı, otuz yıllık zaman diliminde kuşaklararası değişimleri belirleyerek Türkiye'nin aile yapısındaki dönüşümlere ışık tuttu. Çalışmalarında insan gelişimi ile aile ilişkilerini kültürlerarası bir perspektifle mercek altına aldı. Geliştirdiği kültürlerarası benlik ve aile modeli, Amerikan egemenliğindeki ana akım psikoloji dünyasında kabul gören iki kutuplu modellere güçlü bir alternatif oldu. Bu yenilikçi üçüncü model, evrensel psikoloji literatüründe geniş bir kabul gördü.
Toplumsal Kalkınma, AÇEV ve Çocuk Destek Programları
Bilimsel teorilerini toplumsal faydaya dönüştürmeyi amaçlayan Kağıtçıbaşı, 1982 senesinde Türk Erken Destek Programı'nı hayata geçirmeye başladı. Bu kıymetli program vasıtasıyla, sosyoekonomik açıdan kısıtlı imkanlara sahip olan çocukların gelişimsel süreçlerine destek olmayı amaçladı. 1993 yılında kurulan Anne Çocuk Eğitim Vakfı'nın kurucuları arasında yer alarak, bilimsel temellere dayanan okul öncesi ve yetişkin eğitim programları tasarladı. Kariyeri boyunca Türkiye ve diğer gelişmekte olan ülkelerde çocuk yetiştirme politikalarına katkı sunmak amacıyla UNICEF danışmanlığı yaptı. Küresel ölçekteki çalışmaları sayesinde, 1996-2000 yıllarında Uluslararası Psikoloji Bilimi Birliği bünyesinde yardımcı başkanlık görevini üstlendi. Ayrıca UNESCO çatısı altındaki Uluslararası Sosyal Bilim Konseyi'nde başkan yardımcılığı ve Uluslararası Kültürler Arası Psikoloji Derneği'nde başkanlık yaptı. Hem sosyolog hem de psikolog kimliğiyle ardında silinmez izler bırakan Kağıtçıbaşı, geride binlerce öğrenci ve devrim niteliğinde araştırmalar bıraktı.