Türk resim sanatının modernleşme sürecinde derin izler bırakan Cemal Sait Tollu, 19 Nisan 1899 tarihinde İstanbul’da dünyaya gözlerini açtı. Kurucuları arasında yer aldığı D Grubu ile sanat dünyasında devrim yaratan ressam, Anadolu’nun yerel kültürünü modern kübist formlarla harmanlayan özgün bir üslup geliştirdi. Çocukluk yıllarında Şam'da çıraklık yaparken resimle tanışan Tollu, hayatı boyunca hem akademisyen, hem yazar hem de sanatçı kimliğiyle Türk kültür hayatına yön verdi. Paris'te aldığı eğitimleri Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ndeki yöneticilik deneyimiyle birleştirerek resimlerinde heykelsi bir derinlik oluşturmayı başardı. Sanatçı, ardında zengin bir görsel miras bırakarak 26 Temmuz 1968’de yine doğduğu şehir olan İstanbul’da yaşamını yitirdi.
Çıraklıktan Askerliğe Uzanan Zorlu Gençlik Yılları
Mühendis Sait Bey ile Hayriyet Hanım’ın ilk çocuğu olan Cemal Tollu’nun çocukluk yılları, babasının mesleği sebebiyle Şam ve Diyarbakır’da geçti. Henüz küçük bir çocukken Şam’daki Hicaz Demiryollari atölyesinde çırak olarak çalışmaya başladı. Sanat yolculuğunun ilk adımlarını da yine bu şehirde, emekli bir kolağasından aldığı özel resim dersleriyle attı. Ailesiyle birlikte 1919 yılında İstanbul’a dönen genç Tollu, hemen Sanayi-i Nefise Mektebi’ne kaydını yaptırdı. Ancak dönemin zorlu siyasi koşulları ve İstanbul’un işgali, eğitimine ara vermesine neden oldu. Vatan savunmasına katılmak amacıyla Ankara’daki Zabit Namzetleri Talimgâhı’na girdi. Buradaki askeri eğitimini tamamladıktan sonra, 1921 yılında süvari teğmen rütbesiyle Konya’daki birliğine sevk edildi. Kurtuluş Savaşı’nın ardından 1923’te ordudan ayrılan Tollu, bir süre Edirne’de vagon tamirciliği, ardından ise İzmir’de inşaat ustalığı yaptı. Sanat tutkusundan asla vazgeçmeyerek 1926 yılında yarım bıraktığı akademisine geri döndü.
Paris’ten Anadolu’ya Uzanan Sanat Köprüsü
Eğitimini 1928 yılında başarıyla tamamlayan Tollu, öğretmenlik hakkı kazanarak sırasıyla Elazığ ve Erzincan’daki okullarda görev aldı. Sanatını geliştirmek amacıyla 1929 yılında ailesinin desteğini arkasına alarak Münih ve Paris’e doğru yola çıktı. Paris’te geçirdiği yıllarda Andre Lhote, Hans Hoffmann, Fernand Leger ve Marcel Gromaire gibi çağın öncü ressamlarının atölyelerinde çalıştı. Bu verimli dönemde Louis Marcoussis’ten gravür öğrenirken, Charles Despiau’nun yanında da heykel sanatının inceliklerini kavradı. Burada edindiği heykelsi bakış açısı, gelecekteki tablolarının yapı taşını oluşturacaktı. Paris’te bulunduğu esnada arkadaşları Nurullah Berk ve Zeki Faik İzer ile yolları kesişti. Üç arkadaş, Fransız başkentinde modern sanat akımlarını yakından inceleme şansı buldu. Tollu, oradayken katıldığı bir sergide kadın portresi çalışmasıyla dikkatleri üzerine çekti.
D Grubu’nun Doğuşu ve Hititlerin Etkisi
Türkiye’ye 1932 yılında dönen ressam, Erzincan’daki görevine devam ederken ilk kişisel sergisini de burada açtı. İlk sergisini Elazığ'da açtı. İstanbul’daki Galatasaray sergilerine misafir sanatçı olarak katılarak adını geniş kitlelere duyurmaya başladı. Nurullah Berk, Zeki Faik İzer, Elif Naci, Abidin Dino ve heykeltıraş Zühtü Müridoğlu ile birlikte Türk sanatının en önemli grup hareketlerinden olan D Grubu'nun kurucu üyeleri arasında yer aldı. Türkiye’deki dördüncü sanat hareketi olmalarından esinlenerek bu adı alan grup, ilk sergisini Beyoğlu’ndaki bir şapka mağazasında açtı. Boş dükkanda düzenlenen bu sergi, Türk sanat camiasında büyük bir yankı uyandırdı. Sanatçı, 1935 yılında Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ne müdür olarak atandı. Müzedeki antik Hitit kabartmalarının sert ve köşeli hatları, Tollu’nun resimsel formlarında kalıcı izler bıraktı.
Akademi Yılları ve Anadolu Esintileri
Cemal Sait Tollu, İstanbul'a 1937 yılında döndü. Güzel Sanatlar Akademisi’nde ünlü ressam Leopold Levy’nin yardımcısı oldu. Aynı yıl dünya evine girdi. Akademide mitoloji dersleri vermeye başladı ve resim bölümü başkanlığına kadar yükseldi. CHP’nin düzenlediği Yurt Gezileri programıyla Antalya ve Burdur bölgelerine giderek Anadolu insanını ve doğasını gözlemledi. Bu gezilerin etkisiyle manzara resimlerine yöneldi ve köy yaşamını eserlerine taşımaya başladı. Devlet Resim Heykel Sergilerinde ödüller kazanan ressam, uluslararası alanda da Türkiye’yi başarıyla temsil etti. Venedik ve Sao Paolo Bienallerine eserler göndererek Türk resminin sesini dünyaya duyurdu. Tablolarında kullandığı kübist teknikler, Anadolu’nun yerel temalarıyla birleşerek benzersiz bir harmoni oluşturdu. Eserlerinde görülen heykelsi figürler, ressamın geçmişte aldığı heykel eğitiminin en net kanıtıydı. Akademideki hocalık görevinden 1964 yılında emekli olan Tollu, geride yüzlerce değerli eser ve sanat yazısı bıraktı.
Önemli Eserleri
- Kedili Çıplak (1929)
- Siyah Elbiseli Kadın (1930)
- Oturan Çıplak (1932)
- Alfabe okuyan Köylüler (1933)
- Bir Öğretmenin Portresi (1933)
- Gri Gökyüzü (1937)
- Tarlalar (1937)
- Kışa Girerken (1938)
- Tepedeki Kasaba (1938)
- Savarona (1938)
- Antalya’da Ağaçlı Bir Köşe (1938)
- Ilgın Ağacı (1938)
- İki Ağaç (1940)
- Harman (1941)
- Kır Kahvesi (1941)
- Koza Satan köylüler (1943)
- Kırmızı Elbiseli Çingene (1943)
- Saçı Örgülü Kadın (1945)
- Manisa’nın Kurtuluşu (1945)
- Ürgüp’te Bağ Bozumu (1945)
- Koza Hanı (1949)
- Çanakkale Savaşı (1949)
- Hatay’da Portakal Bahçesi (1953)
- Çoban ve Tiftik Keçileri (1955)
- Toprak Ana (1956)
- Eti Fırtına Tanrısı (1956)
- Mevleviler (1958)
- Natürmontlu Bodrum (1960)
- Pancar Tarlası (1963)
- Tımar (1964)
- Manisa Yangını (1964)
- Pamuk Toplayanlar I, II (1964-65)
- Pastırmacılar (1965)
- Köylüler ve Koyunlar (1965)
- Natürmortlu Bodrum (1966)