Türk tarih yazımının ve basın dünyasının en üretken simalarından biri olan Cemal Kutay, 1909 yılında Konya'da dünyaya geldi. Gazeteci ve tarihçi kimliğiyle yakın tarihimize ışık tutan Kutay, 5 Şubat 2006'da İstanbul'da hayata gözlerini yumana dek ardında yüzlerce eserden oluşan devasa bir külliyat bıraktı. Ailenin yedi çocuğundan beşincisi olarak doğan yazar, Millî Mücadele yıllarında Yargıtay başkanlığı yapan babası Tahir Muhlis Kutay ile Dimetoka kökenli annesi Süreyya Hanım'ın evladıdır. Küçük yaşlardan itibaren güçlü bir entelektüel çevrede yetişen Kutay, henüz on yaşındayken Mevlevi dergahı şeyhi Velet Çelebi'den icazet alarak eğitim hayatına adım attı. Babasını henüz on üç yaşındayken kaybetmesiyle genç yaşta hayatın yükünü omuzlayan yazar, eğitimini sürdürürken bir yandan da yerel basında düzeltmenlik yaparak ailesine destek oldu. Kadıköy Lisesi'nden 1927'de mezun olan Kutay, şartlar elvermediği için yüksek öğrenim görme fırsatı bulamadı. Erken yaşta atıldığı çalışma hayatında kendini yetiştirmeyi başardı.
Konya'dan Ankara'ya Uzanan Gazetecilik Yılları
Genç yaşta muhabirliğe adım atan Cemal Kutay, 1924 ile 1928 yılları arasında Anadolu Ajansı bünyesinde görev yaparak mesleki deneyim kazandı. 1928 yılında iş bulma amacıyla gittiği başkentte, dönemin hükümet yayın organı olan Hakimiyet-i Milliye gazetesinde çalışmaya başladı. Bu dönem, yazarın birikiminde önemli dönüm noktasıydı. Gazetenin başyazarı Falih Rıfkı Atay başta olmak üzere Ahmet Emin Yalman, Hüseyin Cahit Yalçın ve Ankara Müftüsü Şerafettin Yaltkaya gibi devrin mühim aydınlarıyla bu çatı altında tanıştı. Ayrıca İslam düşünürü Ömer Rıza Doğrul ve Ahmet Hamdi Akseki gibi isimlerin de desteğini arkasına aldı. 1939 yılına kadar bu gazetedeki muhabirlik, köşe yazarlığı ve istihbarat şefliği görevlerini başarıyla sürdürdü. İşinden ayrılmak zorunda kalınca memleketi Konya'ya dönerek basın tarihine geçecek adımlar attı. Burada, Anadolu'da bir ilk olan sekiz sayfalık ve renkli başlıklı Yeni Anadolu gazetesini yayın hayatına kazandırdı. Bu girişimin ardından Zaman dergisini de çıkararak taşradaki yayıncılık faaliyetlerini çeşitlendirdi.
Tarihin İzinde Dev Eserler ve Rekorlar
İstanbul'a yerleşen Cemal Kutay, burada Celal Bayar'ın oğlu Refii Bayar ortaklığıyla Güneş Matbaası'nı kurarak Halk gazetesini çıkardı. İki yıl süren bu yayının kapanması üzerine, tarihi ve toplumsal konuları ele alan Millet ve Hakka Doğru dergilerini okuyucuyla buluşturdu. Esas büyük çıkışını ise 1952 yılında başlattığı devasa yayın projesiyle gerçekleştirdi. Muhalefete rağmen seksen bin adrese açık mektup yazdı. Bu çabaların meyvesi olarak doğan Türkiye İstiklal ve Hürriyet Mücadeleleri Tarihi, tam 20 cilt ve 12 bin sayfayı aşan hacmiyle alanında hazırlanmış en kapsamlı başvuru kaynağı haline geldi. Mutlakiyet, Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerini mercek altına alan bu anıtsal çalışma, Türk tarih yazımında silinmez bir iz bıraktı. Basın dünyasındaki üretkenliğini Tan, Tanin, Son Telgraf ve Son Posta gibi gazetelerde sürdüren yazar, büyük başarılara imza attı. Özellikle Son Posta gazetesinde kaleme aldığı İttihat ve Terakki tefrikası tam 807 gün boyunca kesintisiz yayımlanarak basın tarihinde eşine az rastlanır bir rekorun sahibi oldu. Yazarın kalem oynattığı diğer mecralar arasında Hür Anadolu ile Sedat Simavi'nin yönetimindeki Yedigün dergisi de yer almaktadır.
Cemal Kutay'ın Aile Hayatı ve Edebi Mirası
Yazar, 1944 yılında Melahat Günan ile evlendi. Bu evlilikten beş çocukları dünyaya geldi. Türkçe, Arapça, Farsça ve Fransızca dillerine hakimiyeti sayesinde geniş bir kaynak tarama kabiliyetine sahip olan Kutay, bu donanımını eserlerine yansıttı. 2001 yılı sonuna gelindiğinde kaleme aldığı kitap sayısı 183'e ulaşarak kırılması güç bir rekorun sahibi oldu. Yaşamının son döneminde aktif gazeteciliği Tercüman gazetesinde yaptığı çalışmalarla sonlandıran usta kalem, 5 Şubat 2006'da vefat etti. Naaşı, İstanbul'un tarihi mezarlıklarından Karacaahmet Mezarlığı'na defnedildi. Tarihin derinliklerinden süzülüp gelen zengin mirası, günümüzde de araştırmacılar için kıymetli bir kaynak teşkil etmektedir.
Öne Çıkan Bazı Eserleri
Tarihçinin kaleme aldığı 180'den fazla kitap arasından öne çıkan bazı çalışmaları şunlardır:
- Selçuklu'dan Osmanlı'ya (1935)
- Türkiye İstiklal ve Hürriyet Mücadeleleri Tarihi (1952-1957)
- Enver Paşa Lenin'e Karşı (1955)
- İsmet Paşa Çerkes Ethem Çekişmesi (1956)
- Lawrens'e Karşı Kuşçubaşı (1965)
- Atatürk'ün Son Günleri (2005)