Azerbaycan muhaciret edebiyatının en hüzünlü seslerinden biri olan Almas İldırım, 25 Mart 1907 tarihinde Bakü sınırlarında doğdu. Kendisi, Sovyet rejimine karşı tavizsiz bir muhalifti. Bu duruşu, onun hayatını sürgün yollarında geçirmesine neden oldu. Can güvenliği tehlikeye girince de Türkiye topraklarına sığındı. Büyük şair, 14 Ocak 1952 yılında Elazığ'da hayata veda etti. Rus İmparatorluğu sınırlarında başlayan bu fırtınalı yaşam öyküsü, vatan hasreti ve edebiyat aşkıyla dolu bir mücadeleyi anlatır.
Apşeron'dan Üniversite Yıllarına Uzanan İlk Adımlar
Asıl adı İldırım Almaszade olan şairin aile kökleri, Apşeron bölgesinde yer alan Qala köyüne kadar uzanmaktadır. Burada tarımla ve çiftçilikle meşgul olan ailenin babası Abdülmehemmed Bey, annesi ise Nisa Hanım'dır. Genç İldırım, eğitim hayatının ilk adımlarını 1914 ile 1915 yılları arasında atmıştır. O dönemde İran'dan bölgeye çalışmak amacıyla göç eden işçilerin çocukları için kurulan İttihad mektebine kaydolmuştur. Bu okulda esas eğitim dili Farsça olarak belirlenmiştir. Dersler ise Azerbaycan Türkçesi ile yürütülüyordu. Mektep yıllarını başarıyla tamamlayan İldırım, Farsça eserleri rahatça okuyup konuşma becerisi edinmiş ve bu sayede Şarkşunaslık eğitimi alabilmek adına son derece kıymetli bir donanım kazanmıştır. Erken yaşta elde ettiği bu donanım, onun gelecekteki akademik adımlarında büyük bir rol oynamıştır.
Genç şair, 1927 yılında hedeflerine ulaşmak amacıyla Azerbaycan Devlet Üniversitesi bünyesindeki Şark Edebiyatı Bölümü'ne kaydını yaptırdı. Fakat üniversite çatısı altındaki akademik serüveni ne yazık ki çok uzun sürmedi. Sovyet idaresi, genç şairin babasının geçmiş dönemlerde tüccar veya kendi ifadeleriyle 'tacir' olarak çalışmasını bahane göstermek suretiyle onu çok sevdiği eğitim yuvasından ve arkadaşlarından koparmıştır. Ancak bu ani ve haksız atılma kararının arkasında çok daha farklı nedenler yatmaktaydı. İldırım'ın kaleme aldıği şiirlerin içerikleri ve bu özgürlükçü eserlerin bazılarının Türkiye'de yayımlanmış olması, yönetimin dikkatinden kaçmamıştı. Rejim, kendi ideolojisine aykırı gördüğü bu eserleri yazan ve yayan genç yeteneği üniversiteden uzaklaştırarak cezalandırma yolunu seçti.
Edebi Çalışmalar ve Dağıstan Sürgünü
Üniversite sıralarından koparılan Almas İldırım, edebiyata ve inandığı değerlere olan bağlılığını hiçbir zaman yitirmedi. Bu zorlu süreçte, Azerbaycan Edebiyatı'nı aydınlatmak ve ileriye taşımak için mücadele veren yeni oluşumlar kurulmaya başlamıştı. Genç sanatçı da bu amaçla yola çıkan Azerbaycan Proletar Yazıcıları Cemiyeti'ne katılarak edebi çalışmalarına burada devam etti. Ancak onun özgür kalemi, Sovyet rejiminin baskı mekanizmaları tarafından sürekli olarak mercek altında tutuluyordu. Nitekim şairin Türkiye sınırları içerisinde yayımlanmakta olan prestijli Hayat dergisinde basılan özgürlükçü bir şiiri, Sovyet yetkililerinin tepkisini çekerek onun sürgün edilmesine yol açan süreci tetiklemiştir. Bu muhalif eserin sınır dışındaki bir mecrada yer alması, Sovyet yöneticilerini harekete geçirdi. Almas İldırım, takvimler 1930 yılını gösterdiğinde Sovyet yönetimi tarafından Dağıstan'a sürgüne gönderildi.
Sürgünden Kaçış ve Türkiye'ye Sığınma Mücadelesi
Sürgün edildiği Dağıstan topraklarındaki yaşam mücadelesi, şair için adeta bir hayatta kalma savaşına dönüştü. Sovyet idaresinin baskıları nedeniyle burada güvenli bir şekilde barınması imkansız hale geldi. Kısa süre içinde Dağıstan'da kalması son derece tehlikeli görüldü. Sonrasında Türkmenistan topraklarına sevk edildi. Gittiği her yerde Sovyet rejiminin gölgesini ensesinde hisseden şairin can güvenliği artık tamamen ortadan kalkmıştı. Hayatını kurtarmak ve özgürce yazabilmek amacıyla tek çareyi Türkiye'ye sığınmakta gördü. Büyük tehlikeleri göze alarak sđnırları aşan İldırım, nihayet Türkiye Cumhuriyeti'ne ulaşarak iltica talebinde bulundu. Anadolu topraklarına ulaştıktan sonra da vatan özlemini ve hürriyet sevdasını kaleme aldıği eserlerle haykırmaya devam eden fedakar şair, hayatının son durağı olan Elazığ'da sessizce yaşama gözlerini yumdu. Onun bu çileli yaşamı, Azerbaycan muhaciret edebiyatı'nın en unutulmaz ve en asil sayfalarından birini oluşturmaktadır.
Şairin Bakü'den başlayıp Elazığ'da nihayete eren yaşam yolculuğundaki temel duraklar şunlardır:
- Bakü: Doğum yeri ve ilk gençlik yıllarının geçtiği vatan toprakları
- Dağıstan: Muhalif duruşu nedeniyle gönderildiği ilk sürgün bölgesi
- Türkmenistan: Can güvenliği riskiyle sevk edildiği ikinci sürgün noktası
- Elazığ: Türkiye'ye sığındıktan sonra yaşamını yitirdiği son durak