Galatasaray Sultanîsi'nden başarıyla mezun olmasının ardından Türk diplomasisinin en saygın temsilcilerinden biri haline gelen Ali Haydar Aktay, 1884 yılında Rusya sınırlarında yer alan Aydos kentinde doğmuştur. Meslek hayatına 1905 senesinde Babıâli Tercüme Odası bünyesinde adım atan bu deneyimli hariciyeci, uzun memuriyet kariyeri boyunca pek çok farklı ülkede ve kritik diplomatik temsilcilikte görev almıştır. Dünyanın en kritik diplomatik merkezlerinde maslahatgüzar, müsteşar ve büyükelçi unvanlarıyla ülkesini temsil eden Aktay, 2 Ağustos 1942 tarihinde İstanbul'da vefat etmiştir. Başarılı devlet adamı, yaşamını dış ilişkilere adamıştır.
Babıâli'den Balkan Savaşlarına Uzanan İlk Görevler
Ali Haydar Aktay, Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde nitelikli eğitimiyle öne çıkan Galatasaray Sultanîsi'ni bitirmiştir. Eğitim hayatını tamamladıktan sonra, dil becerileri ve bilgisi sayesinde 1905 yılında Babıâli Tercüme Odası'nda çalışmaya başlamıştır. Buradaki başarılı çalışmalarıyla dikkat çeken Aktay, 1908 yılında Kalas Şehbenderliği bünyesinde vekillik ve kançılarlık görevlerine atanmıştır. Deneyimli hariciyeci, mesleki basamakları hızla tırmanmıştır. 1909 yılında Umuru Siyasiye Müdiri Umumiliği Sefaret Şube Kalemi Kâtipliği görevine getirilerek merkez teşkilatındaki konumunu pekiştirmiştir. Ardından, 1910 senesinde birinci sınıf kâtipliğe getirilmiştir.
İstanbul'daki merkez görevlerinin ardından yeniden yurt dışına atanan Aktay, 1911 yılında Sofya Sefareti İkinci Kâtipliği görevine getirilerek Balkanlar'daki diplomatik süreçleri yakından takip etmiştir ve burada önemli çalışmalar yürütmüştür. Sofya'daki bu kritik görevini sürdürürken patlak veren Balkan Savaşları, onun diplomatik rotasını değiştirmesine neden olmuştur. Savaş koşulları sebebiyle payitaht İstanbul'a dönmek zorunda kalan Aktay, Hariciye Nezareti bünyesinde çeşitli vazifeleri üstlenmiştir. Zorlu harp yıllarında merkezde üstlendiği bu sorumluluklar, onun idari yeteneklerini geliştirmesini sağlamıştır. Diplomat, savaşın getirdiği karmaşık ortamda ülkesinin dış politika reflekslerine yön veren kadrolar arasında yer almıştır.
Bürokraside Yükseliş ve Matbuat Umum Müdürlüğü
Balkan Savaşları'nın ardından Hariciye Nezareti bünyesindeki çalışmalarını sürdüren Ali Haydar Aktay, ülkenin en kritik dönemlerinden birinde önemli bir sorumluluk üstlenmiştir. Aktay, 1919 ile 1920 yılları arasında Matbuat Umum Müdürü olarak görev yapmıştır. Kamuoyu oluşturma ve basın faaliyetlerinin hayati önem taşıdığı bu dönemde üstlendiği yöneticilik, onun bürokratik kariyerinde dönüm noktalarından biri olmuştur. Medya ve enformasyon süreçlerini başarıyla yöneten Aktay, savaş sonrası dönemde diplomatik birikimini bu alana aktarmıştır. Matbuat Umum Müdürlüğü görevini tamamladıktan sonra, yeniden doğrudan diplomatik temsil alanına yönelmiştir.
Hariciye kadrolarındaki tecrübesiyle Aktay, 1924 yılında Berlin Büyükelçiliği Müsteşarlığına getirilmiştir. Berlin'deki bu görevi, onun Avrupa diplomasisindeki etkinliğini artırmıştır. Ardından 1925 yılında Kopenhag Maslahatgüzarı olarak bu şehirde görev almıştır. Kuzey Avrupa'daki diplomatik misyonunu sürdüren Aktay, bir yıl sonra, yani 1926'da Stokholm Maslahatgüzarlığı'na atanmıştır. Stokholm'de sürdürdüğü maslahatgüzarlık vazifesi esnasında sergilediği başarılı çalışmalar ve üstün diplomatik liyakat, 1927 yılında birinci sınıf müsteşarllığa terfi ettirilerek Stokholm Elçisi olmasını sağlamıştır. Kuzey Avrupa'daki bu başarılı elçilik döneminin hemen ardından yeni bir görevlendirmeyle Balkan coğrafyasına geçen Ali Haydar Aktay, 1928 yılında Belgrad İkinci Sınıf Elçiliği görevine getirilmiştir.
Belgrad Dönemi, Moskova Sefareti ve Vefatı
Belgrad'daki bu önemli mesaisi sırasında, bölge ülkeleriyle yürütülen diplomatik ilişkilerin geliştirilmesinde son derece kritik roller üstlenmiştir. Belgrad'daki verimli çalışmaları neticesinde, 1934 yılında aynı elçilik bünyesinde birinci sınıf elçilik derecesine yükseltilmiştir. Diplomat, Belgrad'daki bölgesel dengeleri yakından izlemiştir. Belgrad'daki uzun ve başarılı mesaisinin sona ermesiyle birlikte, Avrupa diplomasisinin en kritik döneminde yeni bir vazifeye atanmıştır.
İkinci Dünya Savaşı'nın eşiğindeki hassas bir konjonktürde, 1939 yılında Moskova Elçiliği görevine getirilerek en kritik misyonlardan birini üstlenmiştir. Moskova ile ilişkilerin son derece hassas olduğu bu dönemde elçilikte ülkesini temsil etmiştir.
Hariciye kariyerinde pek çok farklı kademede görev yapan diplomatın üstlendiği başlıca elçilik görevleri şunlardır:
- Stokholm Elçiliği
- Belgrad Elçiliği
- Moskova Elçiliği
Moskova'daki bu elçilik görevi, onun kariyerinin son halkası olmuştur. Uzun yıllar süren hariciye mesaisinin ardından, İstanbul'da bulunduğu sırada 2 Ağustos 1942 tarihinde hayata gözlerini yummuştur. Türk dış politikasına ömrünü adayan Ali Haydar Aktay, geride başarılarla dolu zengin bir diplomatik miras bırakmıştır.