Türkiye'de modern bitki biliminin kurucusu olarak tanınan Alman asıllı akademisyen Alfred Heilbronn, 1933 yılındaki reformun ardından İstanbul Üniversitesi bünyesinde öncü çalışmalara imza atmıştır. Nazi Almanyası'nın baskıcı rejiminden kaçarak Türkiye'ye sığınan değerli bilim insanı, İstanbul'da geçirdiği uzun yıllar boyunca botanik disiplinine yön vermiştir. Kendisi bu süreçte pek çok genç akademisyen yetiştirmiştir. Üniversitedeki faaliyetleri kapsamında kurduğu devasa botanik bahçesi ve Türkçe ders kitapları, ülkemizdeki biyoloji eğitiminin kurumsallaşmasında çok önemli roller üstlenmiştir.
Nazi Almanyası'ndan Türkiye'ye Uzanan Kaçış Hikayesi
Heilbronn, 28 Mayıs 1885'te Almanya'nın Fürth şehrinde dünyaya gözlerini açtı ve Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi'ndeki tabii ilimler eğitimini 1909 senesinde başarıyla tamamladı. Mezuniyetinin ardından kendi ülkesindeki farklı üniversitelerde öğretim üyesi olarak başarılı bilimsel araştırmalar gerçekleştirdi. Almanya'da yükselen baskıcı yönetim, onun akademik özgürlüğünü tamamen kısıtladı. Hayatı tehlikeye giren Heilbronn, çareyi vatanını terk etmekte buldu. Atatürk'ün davetiyle 1933'te Türkiye'ye sığınaraktan üniversiteye katıldı.
İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi'nde ordinaryüs profesör unvanıyla göreve başlayan Heilbronn, ayrıca botanik enstitüsü direktörlüğü makamına getirildi. Burada sadece Fen Fakültesi öğrencilerine ders vermekle kalmadı. Aynı zamanda Tıp, Eczacılık ve Diş Hekimliği fakültelerinde de botanik, genetik, farmakobotanik ve bitki anatomisi alanlarında dersler verdi. Dönemin tıp ve eczacılık öğrencilerinin mesleki eğitim kalitesini artırmak için bitki biliminin pratik uygulamalarını ders müfredatlarına entegre etti. Yaptığı bu kapsamlı düzenlemeler sayesinde modern eğitim metotları Türkiye'deki yükseköğretim kurumlarında kalıcı hale geldi.
Akademik araştırmalarını laboratuvar duvarlarının dışına taşıyan Heilbronn, Anadolu'nun zengin florasını keşfetmek amacıyla asistan ekibiyle birlikte çeşitli bilimsel geziler organize etti. Bu zorlu yolculuklar sırasında toplanan nadide bitki örnekleri, üniversite bünyesinde kurulan herbaryumun koleksiyonunun hızla genişlemesini sağladı. Heilbronn'un üniversitedeki en yetenekli asistanlarından biri olan Asuman Baytop, bu gezilerde hocasına eşlik ederek bitki taksonomisinde uzmanlaştı. Birlikte yürüttükleri bilimsel çalışmalar, Türkiye'deki bitki çeşitliliğinin belgelenmesinde tarihi bir dönüm noktası oluşturdu.
Akademik Çalışmaları ve İstanbul Üniversitesi Botanik Bahçesi
Ünlü bilim insanının ülkemize kazandırdığı en önemli somut miraslardan birisi de temellerini attığı botanik bahçesidir. Bu bahçe, dünyanın dört bir yanından getirilen binlerce egzotik ve endemik bitki türünü barındıran canlı bir laboratuvar işlevi gördü. Uzun yıllar boyunca büyük titizlikle korunan bu eşsiz merkez, botanik biliminin gelişimine katkılarından ötürü 2003 yılında resmi olarak İstanbul Üniversitesi Alfred Heilbronn Botanik Bahçesi adını aldı. Bahçe günümüde de önemini korumaktadır.
İkinci Dünya Savaşı döneminde yaşanan siyasi gelişmeler sebebiyle 1941 yılında Alman vatandaşlığından çıkartılan Heilbronn, bir süre vatansız olarak yaşadı. Türkiye'ye karşı büyük bir sevgi duyan tecrübeli akademisyen, 1947 senesinde resmi olarak Türk vatandaşlığına geçiş yaptı. Alman asıllı ilk eşinin vefat etmesinin ardından, 1948 yılında kendisi gibi botanik alanında çalışan akademisyen Mehpare Başarman ile evlendi. Çiftin bu mutlu evliliğinden 1951 yılında Kurt Lütfi Leopold adını verdikleri bir erkek çocukları dünyaya gözlerini açtı.
Heilbronn, Almanca olarak kaleme aldığı önemli ders notlarını Türkçeye tercüme ederek üniversitelerde okutulan başlıca çeviri eserleri literatüre kazandırdı.
- Nebat Biyolojisi (1940)
- Botanik ve Genetiğe Giriş (1943)
- Kalıtım Biliminin Temel Anlamları ve Temel Vakıaları (1947)
Türkçe Eserleri ve Bilim Dünyasındaki Kalıcı İzleri
İstanbul Üniversitesi bünyesindeki verimli akademik görevinden 1955 yılında yaş haddi sebebiyle emekli olan değerli ordinaryüs profesör, ömrünün son yıllarını huzur içinde geçirmek amacıyla tekrar ana vatanı olan Almanya'ya dönme kararı almıştır. Münster Üniversitesi bünyesinde 1960 yılında yeniden dersler vermeye başlayan Heilbronn, 17 Mart 1961 tarihinde Münster kentinde hayata gözlerini yumdu. Türkiye'de kurmuş olduğu modern eğitim kürsüleri, yetiştirdiği seçkin bilim insanları ve geride bıraktığı zengin botanik bahçesi sayesinde, ülkemizde bitki biliminin kurucusu olarak saygıyla anılmaya devam etmektedir.