Tarih yazımında arşiv belgelerinin gücüne inanan ve ömrünü Doğu Avrupa ile Orta Çağ tarihinin karanlık noktalarını aydınlatmaya adayan Tatar asıllı Türk tarihçi Akdes Nimet Kurat, Türk akademisinin en üretken isimlerinden biridir. 1903 yılında Kazan'da başlayan hayat yolculuğu, 1971 yılında İstanbul'da geçirdiği trajik bir trafik kazasıyla son bulana dek bilimle örülmüştür. Avrupa'nın önde gelen kütüphanelerinde yıllarca süren titiz araştırmalarıyla tanınan Kurat, Türkiye'de modern tarih metodolojisinin yerleşmesinde öncü bir rol üstlenmiştir. Hem yetiştirdiği seçkin tarihçiler hem de dünya kütüphanelerinden derleyip Türk tarih literatürüne kazandırdığı eşsiz kaynaklarla akademi dünyasında derin izler bırakmıştır.
Kazan'dan İstanbul'a Uzanan Zorlu Eğitim Yolculuğu
Doğum yeri olan Kazan'ın Novoşeşminskiy Rayonu'na bağlı Berkete köyünde, Tâhir Şahmurad ile Şâkire İrfan çiftinin evladı olarak dünyaya gelen Akdes Nimet Kurat, ilk eğitim adımlarını bu bölgede attı. Bügülme Lisesi bünyesindeki eğitimini 1920 yılında nihayete erdirmesinin ardından, öğrenim heyecanını sürdürmek gayesiyle Leningrad ve Moskova şehirlerine doğru yol aldı. Bahsi geçen şehirlerdeki yüksek öğrenim teşebbüslerini tam manasıyla tamamlayamayan genç araştırmacı, rotasını Batı Avrupa'ya çevirmeye karar verdi. Almanya'da akademik eğitim alma hedefleri kurarken, pasaport belgeleri bulunmadığı gerekçesiyle Letonya üzerinden Polonya sınırına ulaştığı esnada güzaltına alındı. Bu olay nedeniyle Polonya'da altı ay hapis yattı. Hürriyetine kavuşmasıyla beraber Varşova kentine yakın bir konumda yer alan tarım işletmesinde bir buçuk yıla yakın süreyle emek verdi. Çiftlikte çalıştığı süre boyunca Lehçe öğrendi. Polonya'daki Türk temsilciliğinden tedarik ettiği pasaport belgesi sayesinde 1924 yılının Kasım ayında nihayet İstanbul topraklarına adım atmayı başardı.
Akademik Yükseliş ve Avrupa Arşivlerindeki Araştırmalar
İstanbul'a ulaşmasının hemen ardından İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesine kaydolan Kurat, burada tarih ve felsefe disiplinlerinde nitelikli bir eğitim süreci geçirdi. Çalışkanlığıyla hocalarının takdirini kazanan genç öğrenci, 1925 yılının Ağustos ayında büyük Türk bilim insanı Mehmet Fuat Köprülü tarafından Türkiyat Enstitüsü kadrosuna asistan olarak kabul edildi. Tarih bölümünden 1928 yılında mezun oldu. Ardından eğitimine Almanya'da devam etti. Breslau ve Hamburg üniversitelerinde Doğu Avrupa tarihi, Bizans medeniyeti tarihi, iktisat ve felsefe gibi farklı alanlarda derinlemesine seminerlere katıldı. Türkiye'ye 1933 yılında geri dönen Kurat, İstanbul Darülfünununda orta zamanlar tarihi doçent adaylığı görevine getirildi. Kurat soyadını 1935 yılında aldı. Akademik başarıları sınırları aşan ünlü tarihçi, 1937 yılında İsveç'e davet edilerek Uppsala Üniversitesi kürsülerinde dersler verdi. Stockholm'de önemli devlet arşivlerini taradı. İsveç'te geçirdiği bir yıllık süreçte ve sonrasında Berlin, Viyana, Londra ve Paris kütüphanelerinde araştırmalar yürüttü. Bu araştırmalarla ünlü Prut Seferi ve Barışı isimli eseri için gereken tüm dokümanları toplamayı başardı.
Türkiye'ye Dönüş, Profesörlük ve Son Yılları
Avrupa'daki verimli arşiv çalışmalarını tamamlayıp 1938 yılında vatanına geri dönen Kurat, ilk olarak Denizli Lisesi bünyesinde genç dimağlara tarih dersleri verdi. Ardından Gazi Terbiye Enstitüsü çatısı altında tarih öğretmenliği görevini sürdürerek geleceğin öğretmenlerini yetiştirdi. Eğitim alanındaki bu değerli tecrübelere ek olarak 1941 yılının Eylül ayında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi bünyesinde yeni kurulan Rus Dili ve Edebiyatı Bölümüne doçent unvanıyla atandı. Kurat, 1944 yılında profesörlüğe yükseldi. Takip eden sene ise asıl uzmanlık alanı olan Orta Çağ Tarihi profesörlüğü makamına atandı. İdari alanda da sorumluluk almaktan kaçınmayan Kurat, 1954 ve 1955 yılları arasında dekanlık vazifesini icra ederek fakültenin gelişimine idari açıdan katkı sundu. Takvimler 28 Ağustos 1971 tarihini gösterdiğinde, Ankara'dan İstanbul'a seyahat etmekte olan otobüsün yaptığı feci kaza sonucunda çok ağır şekilde yaralandı. Kaza sonrasında kaldırıldığı İstanbul'daki hastanede tedavi altına alınsa da, 8 Eylül 1971 günü hayatta kalma mücadelesini kaybederek vefat etti.
Kurat'ın kariyeri boyunca derinlemesine araştırmalar yürüttüğü kütüphane ve arşivlerin yer aldığı başlıca Avrupa kentleri şunlardır:
- Berlin
- Viyana
- Londra
- Paris
- Stockholm