Fırat'ın Kıyısında Yükselen Antik Bir Merkez: Zeugma
Zeugma, Gaziantep'in Nizip ilçesine bağlı Belkıs köyünde yer alan son derece önemli bir antik yerleşimdir. Asur Ticaret Kolonileri Çağından beri Fırat Nehri'ni geçmek isteyen ticaret kervanlarının ve orduların kullandığı bu stratejik geçiş noktası, tarih boyunca kesintisiz bir yerleşime sahne olmuştur. Büyük İskender'in generallerinden I. Seleukos tarafından M.Ö. 300 yılında kurulan kentin büyük bir kısmı, yapımı 2000 yılında tamamlanan Birecik Barajı'nın suları altında kalmıştır. Kent sular altında kalmadan önce yürütülen kurtarma kazılarında ortaya çıkarılan ve toplamda 2 bin 500 metrekarelik bir alan kaplayan dünyaca ünlü mozaikler, günümüzde Gaziantep şehrindeki Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergilenmektedir.
Köprülerin ve Kültürlerin Kesişme Noktası
Zeugma antik kentinin bulunduğu yer, Mittani, Geç Hitit ve Geç Asur Krallıkları gibi Anadolu ve Mezopotamya kültürlerini benimsemiş, Aramca gibi Sami dilleri konuşan topluluklar tarafından M.Ö. 3 binden itibaren iskan edilmiştir. Kentin en yüksek tepesi olan Belkıs Tepe'nin, M.Ö. 2 binin sonlarından itibaren önemli bir Geç Hitit Kutsal Alanı olduğu düşünülmektedir. M.Ö. 300'lerde Büyük İskender'in Doğu Seferi'nin ardından generallerinden I. Seleukos, Fırat'ın karşılıklı iki yakasında yaklaşık 20 bin dönümlük arazide yeni bir şehir inşa etmiştir. Batı yakası Seleukos Euphrates (Fırat Silifkesi), doğu yakası ise generallerden Seleukos'un eşi Apama'nın adına Apamae olarak adlandırılmış olup aralarında taştan bir köprü bulunmaktaydı. Bu iki şehir için M.Ö. 1. yüzyıldan itibaren "köprü" veya "geçit" anlamına gelen Zeugma ismi kullanılmıştır.
Roma'nın Stratejik Sınırı ve İhtişamı
M.Ö. 63 yılında Romalı komutan Pompeius tarafından Kommagene Krallığı'nın yönetimine verilen Zeugma, 80 bin kişilik nüfusuyla krallığın en büyük dört şehrinden biri olmuştur. M.S. 17 yılında Roma yönetimine giren kent, Fırat Nehri üzerindeki konumuyla askeri ve diplomatik bir merkez haline gelmiştir. Kente sırasıyla X. Roma Lejyonu Fretensis ve M.S. 66'da IV. Roma Lejyonu Scythica konuşlandırılmıştır. Roma ile Part Krallığı arasındaki diplomatik görüşmelerin yapıldığı bir merkez olan Zeugma, M.S. 200'lü yıllarda en görkemli dönemine ulaşmıştır. Fırat kıyısından tepelere doğru yükselen, zengin fresk ve mozaiklerle bezeli bitişik nizam yamaç evleri bu dönemin zenginliğini yansıtmaktadır. Kent, 253 yılında Sasani Kralı I. Şâpur tarafından yakılıp yıkılmıştır.
Yüzyıllar Sonra Gün Yüzüne Çıkan Eşsiz Hazineler
Antik kaynaklarda adı geçmesine rağmen yeri uzun süre bilinmeyen Zeugma, ilk kez 1738 yılında seyyah Richard Pococke tarafından bulunup yayımlanmış; 1917'de Fransız gezgin F. Cumont tarafından bu kalıntıların Zeugma antik kenti olabileceği ileri sürülmüştür. 1970'lerde Jörg Wagner'in IV. Roma Lejyonu Scythica damgalı çatı tuğlalarını bulmasıyla kentin kimliği genel kabul görmüştür. Resmi arkeolojik kazılar 1987 yılında başlamış, baraj gölü altında kalacak alanların tespitiyle kurtarma kazıları hız kazanmıştır. Kazılarda meşhur Çingene Kızı mozaiği, Achelous mozaiği, Ares (Mars) heykeli, Thyke Tapınağı, akropolis, lahitler, mezar stelleri, Helenistik ve Roma agoraları ile on binlerce mühür baskısının yer aldığı arşiv binası gibi olağanüstü eserler gün yüzüne çıkarılmıştır.