Tilbeş Höyük, Şanlıurfa'nın batısında, Birecik ilçesinin yaklaşık 22 km kuzeybatısında, Keskince köyü sınırlarında yer alan arkeolojik bir yerleşim yeridir. Fırat Nehri'nin doğu yakasında ve tam nehir kıyısında bulunan höyük tepe noktasıyla yaklaşık 1000 m² büyüklüğe sahipti. Nehir seviyesinden 12 metre yükseklikte ve 14,5 metre derinlikte yer alan höyük, günümüzde Birecik Barajı sularının altında kalmış durumdadır. Höyük ayrıca 10.02.1990 tarihinde 388 tescil numarası ile tescil edilmiştir.
Keşif ve Arkeolojik Kazılar
Höyük, Birecik ve Karkamış barajları su toplama sahalarında kalacak olan arkeolojik yerleşmeleri araştırmak amacıyla 1989 yılında yapılan yüzey incelemeleri sırasında keşfedilmiştir. Keşif, Chicago Üniversitesi'nden Guillermo Algaze başkanlığındaki kazı ekibi tarafından gerçekleştirilmiştir. Ardından, 1996 yılında Alicante Üniversitesi adına J.G. Fuensanta ve Şanlıurfa Arkeoloji ve Mozaik Müzesi'nden Adnan Mısır yönetimindeki Türk-İspanyol kazı ekibi tarafından kurtarma kazıları başlatılmıştır. Çok uluslu bir ekiple yürütülen bu kazı çalışmaları 2000 yılına kadar sürdürülmüş; bu süreçte yakın civardaki Tilvez, Tilöbür ve Tilmen höyüklerinde de ön kazılar gerçekleştirilmiştir.
Tarihsel Dönemler ve Tabakalanma
Kazılarda elde edilen veriler, Tilbeş Höyük'ün çok geniş bir zaman diliminde yerleşime sahne olduğunu göstermektedir. Höyükte sırasıyla Bakır Çağı'nın Halaf, Obeyd ve Uruk dönemleri; Erken Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Geç Tunç Çağı; Helenistik Dönem, Ahameniş (Akamenid) Dönemi, Roma ve İslam İmparatorluğu yerleşimlerinin varlığı tespit edilmiştir. Höyük, en gelişkin dönemine Erken Tunç Çağı'ndan Orta Tunç Çağı'na geçiş evresinde ulaşmıştır. Ancak bu dönemde dahi Titriş Höyük gibi yakın bir yerleşimin yanında küçük bir kasaba olarak kalmıştır.
Arkeolojik Buluntular
Höyükteki tabakalarda önemli mimari ve taşınabilir buluntular gün yüzüne çıkarılmıştır. Kuzey Obeyd Kültürü tabakalarında biri üç bölümlü, ikisi de ikişer bölümlü olmak üzere toplam üç yapı bulunmuş olup, bunların en genişi 90 metrekare büyüklüğündedir. Yapıların planları iyi düzenlenmiş bir yerleşime işaret etmektedir. Erken Tunç Çağı I. Evreye ait maden buluntuları Kurban Höyük V. tabaka ve Hassek Höyük buluntuları ile benzerlik taşımaktadır. Akamenid tabakalarında ise mezarlar, erzak depoları ve ocaklar bulunmuştur. Bu mezarlarda ele geçen kilden yapılmış kadın ve süvari heylellerinin benzerlerine Hacınebi, Karkamış, Teleilat ve Deve Höyük'te de rastlanmıştır.