Yalı Kilisesi'nin Tarihi ve Önemi
Yalı Kilisesi, Ordu ilinin Ünye ilçesinde bulunan eski bir Rum Ortodoks kilisesidir. Yalı semtinde yer almasından dolayı bu isimle anılan yapı, şehirde Meryem Ana'ya adanmış olan iki Rum Ortodoks kilisesinden biridir. Meryem Ana'ya adanması vesilesiyle Panagia Rum Ortodoks Kilisesi veya Meryem Ana Rum Ortodoks Kilisesi olarak da bilinmektedir. Kentin "Kilise Tepe" olarak adlandırılan yüksek kesiminde bulunan diğer Meryem Ana kilisesi ise günümüze ulaşamamış ve tamamen ortadan kalkmıştır.
Tarihsel Süreç ve Yapılan Müdahaleler
Yalı Kilisesi'nin 19. yüzyılda, 1830 veya 1867 yılında inşa edildiği tahmin edilse de bu bilgiler kesin kayıtlara dayanmamaktadır. Lozan Antlaşması sonrasında Türkiye ile Yunanistan arasında gerçekleşen nüfus mübadelesinin ardından cemaatsiz kalan kilise binası, Ünye Belediyesi tarafından depo ve düğün salonu gibi farklı amaçlarla kullanılmıştır. 1930'lu yıllarda ise binaya büyük elektrik üretim motorları yerleştirilmiş, bu işlem sırasında mekânı genişletmek amacıyla iç sütunlar kesilmiş ve yapının çatısı yıkılmıştır.
Restorasyon Çalışmaları ve Günümüzdeki Durumu
Yapı, 2010 yılında Ünye Belediyesi tarafından on yıllığına Kültür ve Turizm Bakanlığı'na devredilmiş ve ardından gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarıyla 2015 yılında bir kültür ve sanat merkezine dönüştürülmüştür. Ancak bu restorasyon süreci sırasında yapıda büyük oranda bir yıkım gerçekleştirilmiştir. Kilisenin geriye kalan üç cephesindeki dış duvarları yarı yüksekliğine kadar bırakılmış ve yıkılan kısımlar tamamlanarak yeniden inşa edilmiştir. Orijinalinde 19. yüzyılda Ünye taşlarıyla inşa edilmiş olan binanın önemli bir kısmının, yıkım sonrasında maliyetinin daha ucuz olması sebebiyle Urfa'dan getirilen taşlarla restore edildiği belirtilmektedir. Ayrıca kilisenin batı yönündeki girişine camekanlı bir bölüm eklenmiş ve yapının özgün mimari biçimi bozulmuştur.
Mimari Özellikleri ve Sopio Gurieli'nin Anıt Mezarı
Mimari yapısı incelendiğinde Yalı Kilisesi, dikdörtgen planlı bir bazilika özelliğine sahiptir. Yapı, üç apsisli ve üç nefli olarak tasarlanmıştır. Kilisenin orta nefi yan neflere, orta apsisi ise yan apsislere kıyasla daha geniş tutulmuştur. Batı cephesinde yer alan çatı alınlığında küçük boyutlu bir aydınlatma açıklığı bulunmaktadır. Kilisenin kuzey ve güney cephelerinde dörder, apsislerinde ise birer adet pencere yer almaktadır. Kilisenin adı, Gürcü prensesi Sopio Gurieli'nin anıtsal mezarının Platana'dan Ünye'ye taşınması olayıyla da ilişkilendirilmektedir. Rusya işgaline karşı mücadele ettikten sonra Osmanlı'ya sığınan ve Platana'da vefat eden Gurieli'nin mezarı, daha sonra Ünye'deki Kilise Tepe'deki veya Yalı'daki Rum Ortodoks kilisesinin avlusuna taşınmış olsa da bu mezar günümüze ulaşamamıştır.