Tirilye'nin Coğrafi Konumu ve Genel Özellikleri
Tirilye, Bursa ilinin Mudanya ilçesine bağlı tarihi bir mahalledir. Marmara Denizi kıyısında konumlanan bu yerleşim yeri, Mudanya ilçesinin batısında ve ilçeye yaklaşık 11 kilometre uzaklıkta yer alır. Deniz seviyesinden 5 metre yükseklikte (rakım) bulunan mahallenin doğusunda Kumyaka (Sigi), batısında Eğerce, güneybatısında Yalıçiftlik, güneyinde ise Kaymakoba ve Mirzaoba köyleri yer almaktadır. Günümüzde Bizans ve Osmanlı mimarisinin zengin izlerini taşıyan turistik bir kasaba olarak bilinmektedir.
Adlandırma Rivayetleri ve Tarihsel Kökenler
Tirilye adının kökeni hakkında çeşitli tarihi rivayetler bulunmaktadır. Tarihçi Thomas Corsten, Atina'ya vergi ödeyen şehirlerin listelendiği M.Ö. 425/4 ve 421 tarihli kayıtlardaki 'Brylleion Tereiası' adındaki kentin Tirilye ile ilişkili olabileceğini ifade etmiştir. Bilge Umar ise Tirilye adının eski Helen dilinde barbunya balığı anlamına gelen 'Trigla' kelimesinden türediğini ve 'barbunya balığı yurdu' anlamına geldiğini belirtmektedir. Beldede 'dere ağzı' denilen yerde bol miktarda barbunya bulunması ve bunların Roma İmparatorluğu'na götürülmesi nedeniyle bu ismin verilmiş olabileceği düşünülür. Cenevizliler döneminde korsan saldırılarından korunmak amacıyla birleşen üç köyün Latince 'üç' anlamına gelen 'Trilye' adını tercih ettiği ya da 376 yılındaki I. İznik Konsülü'nden sonra aforoz edilerek buradaki Manastır bölgesine yerleşen Aya Yani, Aya Yorgi ve Aya Sorti adlarındaki üç papazdan ötürü bu ismin verildiği de rivayet edilmektedir. Yerleşimin adı 1909 yılında Sadrazam Mahmut Şevket Paşa'nın suikastı sonrasında 'Mahmutşevketpaşa', 1963 yılında 'Zeytinbağı' olarak değiştirilmişse de yerleşim 2012 yılında alınan kararla yeniden resmi olarak 'Tirilye' adını almıştır.
Antik Dönemden Cumhuriyet'e Tarihçe
Tirilye'nin kurulduğu bölgeye Ege göçlerinden önce Misyalılar, sonrasında ise Traklar yerleşmiştir. Bölgede Apollon, Zeus ve Kibele kültlerine ait yazıtların bulunması, buranın doğrudan bir Megara kolonisi ya da bu koloniye bağlı bir yerleşim olduğunu düşündürmektedir. Kasabanın Osmanlı Devleti tarafından fethedildiği kesin tarih bilinmemekle birlikte, Mudanya'nın fethi ve Türkmen köylerinin kuruluşu evresinde (1321-1330 yılları arasında) Osmanlı yönetimine geçtiği düşünülmektedir. Fetihten sonra Tokat, Kütahya ve Kastamonu'dan gelen Müslümanlar kasabaya yerleştirilmiş olsa da yerleşim Rum nüfusun çoğunlukta yaşadığı zengin bir gayrimüslim kasabası olma özelliğini Cumhuriyet dönemine kadar korumuştur. 1409 tarihli Hüdavendigar Livası Tahrir Defteri'ne göre yerleşimin gelirleri Sultan Yıldırım Bayezid vakfına akar olmuştur. II. Bayezid döneminde İstanbul'dan getirilen 30 hane Türk'ün yerleştirildiği bu zengin yerleşim yeri; dünyaca ünlü zeytini, kaliteli zeytinyağı, ipekböcekçiliği, şarap üretimi ve balıkçılık faaliyetleriyle öne çıkmıştır. 1920-1922 yılları arasındaki işgal döneminde Eylül 1921'de Kral Konstantin tarafından ziyaret edilen belde, 13 Eylül 1922'de Türk ordusunun gelişiyle işgalden kurtarılmıştır. Kurtuluş Savaşı sonrasında Lozan Mübadelesi ile Rum halkından bir bölümü kendiliğinden, bir bölümü de anlaşma gereği Yunanistan'daki Halkidiki bölgesine göç ederek 'Nea Trigleia' (Yeni Tirilye) yerleşimini kurmuş, onların yerine ise Selanik, Girit, Usturumca, Dedeağaç, Serez, Tikveş, Karacaovalı ve Bulgaristan'dan gelen Müslüman-Türk göçmenler yerleştirilmiştir.
Tarihî Mimari Yapılar ve Görülmeye Değer Eserler
Tirilye, dar sokaklarını süsleyen klasik Tirilye evleri ve zengin mimari mirasıyla dikkat çekmektedir. 19. yüzyılın sonlarında beldede 19 yağhane, 2 hamam, 2 okul, 1 cami ve 7 kilise bulunmaktaydı. Günümüzde bölgedeki en önemli Bizans eserlerinden biri, Panayia Pantobasilissa (Kemerli Kilise)'dır. Eski belgelerde adı geçen H. Athanasios, H. Basileios, Hristos Soteros, H. Demetrios, H. Georgios Keto, H. Georgios Kyparissiotes, H. Marina, H. Parapoline, H. Paraskeve (Dereköy Ayia Paraskevi Kilisesi) ve H. Spyridon kiliseleri ile Madikkion ve Pelekete Manastırları bölgenin tarihi inanç haritasını oluşturur. Günümüzde beldede ibadete açık bir kilise bulunmamaktadır. Tarihi Taş Mektep, geleneksel Taş ev, Osmanlı döneminden kalan Osmanlı hamamı, liman mevkii ve kiliseden dönüştürülen Fatih Camii kasabada görülmeye değer en önemli tarihi yapılar arasında yer almaktadır.