Galatya'nın Tarihi Merkezi: Tavium
Tavium (Grekçe: Τάουιον, Latince: Taouion veya Tavium), antik Galatya bölgesinde yaşamış olan Trocmi kabilesinin en büyük şehri olarak bilinmektedir. Trocmiler, MÖ 3. yüzyılda Tuna Nehri vadisinden Galatya bölgesine göç eden üç Kelt kabilesinden biridir. Coğrafi konumu gereği büyük yolların üzerinde yer alan Tavium, tarih boyunca önemli bir ticaret merkezi olarak hizmet vermiştir. Bu tarihi alan; Hititler, Kimmerler, Persler, Keltler, Yunanlar, Romalılar ve Osmanlılar da dahil olmak üzere pek çok farklı medeniyet tarafından yerleşim yeri ve ticaret noktası olarak kullanılmıştır.
Roma Dönemi, Kervan Yolları ve Antik Madencilik
Roma İmparatorluğu devrinde Tavium, önemli bir yol kavşağı ve kervan yolları üzerinde stratejik bir dinlenme yeri işlevi görmüştür. Kent hakkında günümüze ulaşan sınırlı bilgilerden biri, burada aktif bir şekilde madencilik faaliyetlerinin yürütülmüş olmasıdır. Bölgede yapılan araştırmalarda MS 1. yüzyılda basılmış, üzerinde Roma imparatorları Marcus Aurelius ve Elagabalus'un resimleri bulunan sikkeler ele geçirilmiştir. Civardaki dağlardan bakır, kalay, demir ve gümüş madenleri çıkarıldığı bilinmektedir. Kelt yerleşim tarzına uygun olarak, bu madenlerin işlenmesi ve sikkelerin basılması işlemi, birkaç kulübede faaliyet gösteren küçük zanaatkar grupları tarafından gerçekleştirilmiştir.
Jüpiter Heykeli, Amfitiyatro ve Arkeolojik Kalıntılar
Tavium tapınağında, Galat halkı tarafından büyük bir saygı gösterilen Jüpiter'in devasa bir tunç heykeli bulunmaktaydı. Kentin tam konumu geçmişte tartışma konusu olmuşsa da, günümüzde Yozgat yakınlarındaki Büyüknefes Köyü civarında yer alan kalıntıların Tavium'a ait olduğu kabul edilmektedir. Bu antik kalıntıların bir kısmı, sonraki dönemlerde komşu Yozgat şehrinin inşasında malzeme olarak kullanılmıştır. Alanda yapılan yüzey araştırmaları ve kazılarda bir amfitiyatro ile muhtemel bir Jüpiter tapınağının izlerine rastlanmıştır ve bu yapıların üzerinde çoğunlukla Bizans döneminden kalma yazıtlar yer almaktadır. Antik kentte 1997 yılından bu yana Karl Strobel ve Christoph Gerber liderliğinde arkeolojik araştırmalar ve kazı çalışmaları sürdürülmektedir.
Piskoposluk Tarihi ve Yakın Dönem Gelişmeleri
Hristiyanlık tarihi açısından da önem taşıyan Tavium, Notitiae Episcopatuum belgelerinde 13. yüzyıla kadar Ancyra'ya (Ankara) bağlı piskoposluk merkezlerinden biri olarak kaydedilmiştir. Kilise tarihi kayıtlarında bölgede görev yapmış beş önemli piskoposun adı geçmektedir: Neocaesarea ve İznik Konsülleri'ne katılan Dicasius; 449 Efes Sinodu ile 451 Kalkedon Konsili'nde bulunan ve 458'de İmparator Leo'ya gönderilen mektubu imzalayan Julian; 553 Konstantinopolis Konsili'ne katılan Anastasius; 692 Trullo Konsülü'nde hazır bulunan Greguar; ve 869 yılındaki Konstantinopolis Konsili'ne katılan Philaretus'tur. Yakın tarihe gelindiğinde ise Büyüknefes Köyü, 20. yüzyılın başlarında göçebe Türk boylarının kış aylarında konakladığı bir yerleşim yeriydi. O dönemlerde Ankara vilayetinin Sungurlu kazasına bağlıyken, günümüzde Yozgat ili sınırları içerisinde yer almaktadır.