Karadeniz Bölgesi'ni İç Anadolu Bölgesi'ne bağlayan stratejik yol üzerinde yer alan Alaca, Çorum ilinin en eski ve köklü ilçelerinden biridir. Tarihi M.Ö. 5000 yıllarına kadar uzanan bu kadim bölge, geçmişte büyük medeniyetlerin etkisi altında kalmış olup Hatti ve Hitit hakimiyetine ev sahipliği yapmıştır. Antik dönemde "Etonia" adıyla anılan Alaca'nın merkezinin bulunduğu alan, 19. yüzyıl kaynaklarında ise "Hüseyinabad" adıyla bir bucak olarak geçmektedir. 1919 yılında ilçe yapılan yerleşimin belediyesi 1920 yılında kurulmuş ve Hüseyinabad olan ismi 29 Kasım 1935 tarihinde Alaca olarak değiştirilmiştir.
Türkiye'nin İlk Milli Kazı Alanı: Alacahöyük
İlçenin sınırları içerisinde ziyaret edilebilecek en önemli tarihi merkez, dünyaca ünlü bir Hitit şehri olan Alacahöyük'tür. Türkiye tarihinin ilk milli kazısı olma unvanını taşıyan bu eşsiz ören yerinde kral mezarları, aslan sfenksleri, tapınak ve sunak gibi kalıntılar bulunmakta; III, II ve I. kültür dönemlerine ait izler sergilenmektedir. Kazılardan elde edilen buluntuların ve eserlerin bir kısmı Alacahöyük Müzesi'nde, bir kısmı ise Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde halka açık olarak sergilenmektedir. İlçede Alacahöyük'ün yanı sıra Eskiyapar ve Mahmudiye bölgelerinde de bilimsel kazı çalışmaları halen devam etmektedir.
Tarihi Yapılar ve Arkeolojik Zenginlikler
Alaca, antik çağlardan Osmanlı dönemine kadar uzanan geniş bir tarihi yelpazeye ait mimari eserleri barındırmaktadır. Eski bir Hitit yerleşkesi olan Kalınkaya ören yeri bölgenin önemli arkeolojik alanlarındandır. Bunun yanı sıra, ilçede 1763 yılında Ömer Osman Paşa tarafından yaptırılan Eski Camii ile 1893 yılında Ardahan göçmeni Şeyh Efendi tarafından inşa ettirilen Eski Camii, Hüseyin Gazi Medresesi, Gerdekkaya mezarı ve Örükaya Barajı ilçenin diğer önemli tarihi ve görülmeye değer kültürel mirasları arasında yer almaktadır.
Coğrafi Konum, Ulaşım ve İklim
Deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 921 metre olan Alaca, 1.296 km²lik bir yüzölçümüne sahiptir. Çorum il merkezine 52 km, Yozgat'a 53 km ve Sungurlu ilçesine 43 km mesafede bulunan ilçe; Yozgat, Çorum, Sungurlu ve Tokat karayollarının kesiştiği kavşak noktasında yer alır. Kuzeyinde Çorum, güneyinde Yozgat, doğusunda Çekerek ve batısında Sungurlu ile komşudur. Yaz mevsimlerinin sıcak ve kurak, kış mevsimlerinin ise soğuk ve yağışlı geçtiği Alaca'da yıllık ortalama yağış miktarı 376 mm'dir.