Kars ilinin bir ilçesidir olan Susuz, Kuzeydoğu Anadolu'nun en yüksek yaylalarının eteğinde, vadi tabanına kurulmuştur. Susuz ismi, ilçenin yeşili ve sulak çayırlarıyla meşhur doğasına tezat bir hikâyeye sahiptir. İlçe halkı Kafkasya'dan ilk göç ettiğinde, su bulunmayan mezarlık üstündeki Harabeler bölgesine yerleşmiş ve suyu ilçe merkezinden almak zorunda kalmıştır. Bu sebeple yerleşimin adı Susuz olarak kalmıştır. Daha sonra halk, Malakanlar (Beyaz Ruslar) göç edince bugünkü ilçe merkezine yerleşmiştir. Susuz'un batı ve kuzeyi 3.192 metrelik Kısır Dağı ile çevrilidir. İlçe topraklarının %43'ünü çayır ve meralar kaplamaktadır.
Susuz'un Köklü Tarihçesi
Susuz ve çevresinde yapılan araştırmalar, Cılavuzdere yöresinde Alt Paleolitik Çağ'a ait olduğu sanılan kalıntıları ortaya çıkarmıştır. Bu durum, yörenin çok eski bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir. Kars ile ortak bir tarihe sahip olan ilçe, MÖ 9. yüzyılda Urartu egemenliğine girmiştir. Urartu Kralı II. Sarduri MÖ 8. yüzyılda Sevan Gölü'nün batısındaki toprakları ele geçirmiş, ardından Kimmerler ve İskitler yöreyi istila etmiş, Medler ise MÖ 560'ta Urartu egemenliğine son vermiştir. Pers yönetimi altında Satraplık üstlenen Orontes ve Artaksiad hanedanlarının egemenliğinin ardından Romalılar, Artaksias hanedanından II. Tigran'ı yenerek bölgeyi ele geçirmiş ve Roma'nın Araxes eyaleti yapmıştır. Roma, Part, Sasani ve Bizans imparatorlukları arasında sürekli el değiştiren yöre, 7. yüzyılda Arap akınlarına uğramış ve 9. yüzyıla kadar Arapların egemenliğinde kalmıştır. Sonrasında Bagratlı Hanedanı'nın bir kolu ile Bizans egemenliğine giren bölge, 11. yüzyıl ortalarında Selçuklu akınlarıyla karşılaşmıştır.
Türk-İslam ve Osmanlı Dönemi
Selçuklu hükümdarı Alp Arslan'ın 1064 yılında bölgeyi fethetmesiyle yörede Selçuklulara bağlı Ani-Şeddadlılar Hükûmeti kurulmuştur. 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nin ardından Alp Arslan, Kars'ı komutanlarından Kasım Bey'e devretmiştir. İlerleyen dönemlerde Gürcülerin, 1230'da Moğolların, ardından Altın Orda, Karakoyunlu, Timur, Akkoyunlu ve Safevi devletlerinin yönetimine giren Susuz, 1534 yılında Kanuni Sultan Süleyman tarafından Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katılmıştır.
İşgal Yılları ve Kurtuluş
19. yüzyıl boyunca sürekli Rus saldırılarına uğrayan bölge, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) ardından Ayastefanos Antlaşması ile Ruslara bırakılmış ve bir askeri valilik bünyesine dahil edilmiştir. I. Dünya Savaşı başladığında Rus Çarlığı Doğu Anadolu'ya saldırmış, 1915'te Enver Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Kars'ı kurtarmak için Sarıkamış Harekâtı'ni düzenlemiştir. Tabiat şartlarına karşı verilen bu mücadeleden sonra Rusya'daki devrimle birlikte 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Ruslar Kars bölgesinden çekilmiştir. Kısa süreli Ermeni ve Gürcü egemenliğinin ardından, 30 Ekim 1920'de General Kâzım Karabekir buradaki Ermeni kuvvetlerini yenmiş ve 3 Kasım 1920'de Binbaşı Halit Bey tarafından bölge tamamen işgalden kurtarılmıştır. Susuz, Cumhuriyet'in ilanından sonra Kars merkezine bağlı bir bucak iken, 1959 yılında ilçe konumuna getirilmiştir. İlçenin ilk nahiye müdürlerinden biri de ünlü yazar Server Tanilli'nin babasıdır.
Kültürel Bir Değer: Cilavuz Köy Enstitüsü
Susuz, Cumhuriyet döneminde kurulan Cilavuz Köy Enstitüsü ile adını tüm ülkeye duyurmuştur. Kurulduğu dönemde hem Kars ilinin hem de komşu ilçelerin en önemli eğitim ve kültür merkezi haline gelmiştir. Kendisi de Cilavuz Köy Enstitüsü mezunu olan ünlü yazar Ümit Kaftancıoğlu, "Dönemeç" isimli öykü kitabında bu enstitüde yaşanan tarihi olayları ve hayatları kaleme almıştır.
Doğal Zenginlikler ve Turizm Potansiyeli
Susuz'un doğu-batı doğrultusunda uzanan sarp kayalık yapısıyla Susuz Deresi ve vadisi, doğuya doğru dikliğini kaybederek geniş ve yemyeşil çayırlara açılır. İlçenin en önemli doğal zenginlikleri arasında, meşhur ve büyüleyici güzelliğe sahip olan Aygır Gölü ve göz alıcı Susuz Şelalesi yer almaktadır. Ayrıca zengin yem bitkileri üretimi ve geniş mera varlığı ile arıcılık alanında da önemli gelişme kaydedilen ilçede, dünyaca ünlü "Kafkas Arı" ırkı yetiştiriciliği yapılmaktadır.