Sümela Manastırı'nın Tarihi ve Konumu
Sümela Manastırı (Yunanca: Moni Panagias Sumela veya Moni Theotokou Soumela), Trabzon'un Maçka ilçesindeki Altındere Vadisi Millî Parkı sınırları içerisinde, Meryem Ana Deresi'nin (Antik Yunanca adı: Panagia) batı yamaçlarında yer almaktadır. Kara (Antik Yunanca adı: Mela) tepesinin üzerinde ve deniz seviyesinden 1.150 m yükseklikte konumlanmış olan bu Rum Ortodoks manastır ve kilise kompleksi, MS 386 yılında inşa edilmiştir. 1923'te Türkiye ile Yunanistan nüfus mübadelesinden dolayı bir süre boş kalan tarihi yapı, günümüzde müze olarak hizmet vermektedir.
Kuruluş Efsanesi ve Kökenleri
Kilisenin MS 365-395 tarihleri arasında inşa edildiği sanılmakta ve Anadolu'da sıkça rastlanılan Kapadokya kiliseleri tarzında bir mağara kilisesi olarak tasarlandığı bilinmektedir. Karadeniz Rumları arasında anlatılan bir efsaneye göre, Atinalı Barnabas ile Sophronios adlı iki keşiş aynı rüyayı görmüşlerdir. Rüyalarında, İsa'nın öğrencilerinden Aziz Luka'nın yaptığı üç Panagia ikonundan, Meryem'in bebek İsa'yı kollarında tuttuğu ikonun bulunduğu yer olarak Sümela'nın yerini görmüşlerdir. Birbirlerinden habersiz olarak deniz yoluyla Trabzon'a gelen keşişler orada karşılaşıp rüyalarını paylaşmış ve ilk kilisenin temelini atmışlardır. Bununla birlikte, manastırdaki fresklerde sıkça yer alıp özel bir önem verilen Trabzon İmparatoru III. Aleksios'un (1349-1390) manastırın gerçek kurucusu olduğu sanılmaktadır.
Osmanlı Dönemi ve Tarihsel Gelişmeler
14. yüzyılda Türkmen akınlarına maruz kalan kentin savunmasında ileri karakol görevi üstlenen manastırın statüsünde Osmanlı fethinden sonra bir değişiklik olmamıştır. Yavuz Sultan Selim'in Trabzon'daki şehzadeliği sırasında buraya iki büyük şamdan hediye ettiği bilinmektedir. Fatih Sultan Mehmed, II. Murat, I. Selim, II. Selim, III. Murad, İbrahim, IV. Mehmed, II. Süleyman ve III. Ahmed'in de manastırla ilgili birer fermanları bulunmaktadır. 18 Nisan 1916'dan 24 Şubat 1918'e kadar süren Rus işgali sırasında Pontus devleti kurmak isteyen Rum milislerin karargahı olan yapı, nüfus mübadelesi ile önemini yitirmiş ve T.C. Kültür Bakanlığı tarafından yakın zamanda onarılana dek kaderine terk edilmiştir. Göçen Karadenizli Rumlar Yunanistan'ın Karaferye (Veria) kentinde Sümela adında yeni bir kilise inşa etmişlerdir. 2010 yılında hükümetin izni ile 88 yıl aradan sonra 15 Ağustos günü İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesi Ekümenik Patriği I. Bartholomeos yönetiminde ilk ayin düzenlenmiştir.
Benzersiz Freskler ve Detaylar
Sümela Manastırı'nın içi Hristiyanlık inancına ait sanatsal ve dini fresklerle kaplıdır. Kilise içindeki Meryem figürleri, Gürcülerin kullandığı Gürcü Madonna şeklinde resmedilmiştir. Asıl kilisenin apsis kısmında ve güney duvarında yukarıda Meryem'in doğuşu, mabede sunuluşu, tebliğ, İsa'nın doğuşu, mabede sunuluşu ve hayatı; altta ise İncil'den tasvirler yer almaktadır. Güney kapısında Meryem'in ölümü ve havariler resmedilmiştir. Kilisenin doğuya bakan yukarı kısmında sırasıyla tekvin, Adem'in yaratılışı, Havva'nın yaratılışı, Tanrı'nın tembihi, İsyan (Adem ile Havva'nın yasak meyveyi yemeleri) ve Cennetten kovulma sahneleri işlenmiştir. Diğer sıralarda ise Dirilme, Thomas'ın şüphesi, kabirde bir melek tasviri ile Nikaia (İznik) Konsili canlandırılmıştır. Apsis kısmının dışında, yukarıda ise Mikâil ve Cebrail figürleri bulunmaktadır.