İkinci Dünya Savaşı'nın İnsani Köprüsü: SS Kurtuluş
SS Kurtuluş, II. Dünya Savaşı'nda Yunanistan'ın Nazi Almanyası işgali altında bulunduğu dönemde bu ülkeye Türkiye'den insani yardım taşınmasında oynadığı tarihi rol ile bilinen bir kuru yük gemisidir. Yunan tarihinde "Büyük Açlık" (μεγάλος λιμός) olarak geçen ve binlerce insanın yaşamını yitirdiği bu büyük açlık felaketi karşısında, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü liderliğindeki Türkiye Cumhuriyeti her türlü insani yardımın yapılması talimatını veren kararnameyi imzalamıştır. Kızılay tarafından organize edilen ülke çapındaki kampanya ile toplanan gıdalar İstanbul'a sevk edilmiş ve büyük Kızılay işaretleriyle boyanan SS Kurtuluş gemisi bu tehlikeli barış görevine hazırlanmıştır.
Geminin Yapısı ve Tarihsel Gelişimi
SS Kurtuluş, 1883 yılında İngiltere'de Barrow-in-Furness, Cumbria'da bulunan Caird & Purdie Shipyard tersanesinde 76,5 metre (veya genel karakteristik tablosuna göre 75,5 metre) uzunluğunda ve 2.735 groston kapasiteli bir kuru yük gemisi olarak inşa edilmiştir. Türkiye bandıralı ilk gemilerden biri olmadan önce pek çok farklı isim ve bandıra altında hizmet vermiştir. Gemi sırasıyla 1883'te SS Euripides (Yunanistan), 1896'da SS Razeto (İtalya), 1897'de SS Bratia Paramonovi (Rusya), 1901'de SS Cephalonia Vagiano (Yunanistan), 1905'te SS Michael Archangel (Rusya), 1915'te Rus Donanması bünyesinde N41, 1918'de SS Michael Archangel (Sırbistan), 1924'te ise Kalkavan kardeşlerin deniz taşımacılığı şirketi tarafından satın alınarak SS Teşvikiye (Türkiye) isimleriyle seyretmiştir. 1930'da SS Bülent adını alan gemi, 1934 yılında Tavilzade kardeşlere satılmasıyla birlikte nihai olarak SS Kurtuluş ismini almıştır.
Ege Denizi'ndeki Barış Seferleri
Nisan 1941'de Nazi Almanyası tarafından işgal edilen ve Büyük Britanya Deniz Kuvvetlerince ablukaya alınan Yunanistan'da büyük bir açlık yaşanmaktaydı. Türkiye'nin de abluka bölgesi içinde olması fırsat bilinerek bulunan bir ara formülle gerekli izinler üç ay gibi kısa bir sürede tesis edilmiş ve Türkiye yardım eli uzatan ilk ülke olmuştur. İlk seferine çıkmak üzere 6 Ekim 1941 tarihinde Karaköy iskelesinden demir alan SS Kurtuluş, gıda malzemelerini Pire limanında Kızılhaç'a teslim etmiştir. Sonraki aylarda Yunanistan'a üç sefer daha yapan gemi, toplam 6.735 ton gıda yardımı ulaştırmayı başarmıştır.
Marmara Adası Açıklarındaki Trajik Son ve Kurtuluş Burnu
SS Kurtuluş'un beşinci seferi ne yazık ki son yolculuğu olmuştur. Kaynak metinde kaza tarihi olarak 20 Ocak, 20 Şubat veya 21 Şubat 1942 sabahı şeklinde farklı anlatımlarla yer alan bu trajik olayda gemi, Marmara Adası'nın kuzey sahilindeki Saraylar köyü açığında fırtınaya yakalanarak kayalıklara çarpmış ve batmıştır. Gemideki 34 kişilik mürettebatın tamamı karaya çıkarak kurtulmayı başarmıştır. Bugün enkazın bulunduğu noktanın karşısındaki burun, geminin aziz hatırasına ithafen Kurtuluş Burnu olarak adlandırılmaktadır. Bu büyük kayba rağmen Türkiye insani yardımlarını sürdürmüş; SS Dumlupınar, SS Tunç, SS Konya, SS Güneysu ve SS Aksu gemileri 1946 yılına kadar Yunanistan'a yardım taşımaya devam etmiştir. Hatta bu gemilerden SS Dumlupınar, 13-16 yaşları arasında 1.000 kadar hasta Yunan çocuğu İstanbul'a getirmiş ve bu çocuklara savaşın sonuna kadar Türkiye'de bakılmıştır.
Beyaz Perdedeki Mirası: Kurtuluş Vapuru Belgeseli
Araştırmacı yazar ve film yönetmeni Erhan Cerrahoğlu, SS Kurtuluş gemisinin hikayesini konu alan belgesel hazırlığına 2005 yazında başlamıştır. Geminin batık enkazı, uzman dalgıç Prof. Erdoğan Okuş ve ekibi tarafından tespit edilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı, İstanbul Ticaret Odası ve Olympic Airlines'ın sponsorluğunda hazırlanan, Çetin Tekindor'un seslendirdiği "Kurtuluş Vapuru Belgeseli" 2006 yılında vizyona girmiştir. İstanbul, Atina ve Marmara Adası'nda yapılan röportajları içeren ve İzmir Marşı eşliğinde sunulan bu belgesel, 2006 Nisan ayında Karadeniz'de teknesinin alabora olmasıyla hayatını kaybeden Prof. Erdoğan Okuş'u anmak adına kendisine ithaf edilmiştir.