Tarihle Sanatın Buluştuğu Nokta: Soğukçeşme Sokağı
Soğukçeşme Sokağı, İstanbul'un Sultanahmet semtinde yer alan, üzerinde tarihi evlerin sıralandığı ve trafiğe kapalı olan küçük bir sokaktır. Ayasofya ile Topkapı Sarayı arasında, sur-ı Sultani'ye yaslanmış olan bu sokak, adını yine bu sokakta bulunan III. Selim dönemine ait 1800 tarihli mermer bir Türk çeşmesinden almıştır. Yolun oldukça dar olması sebebiyle evler Topkapı Sarayı'nın yüksek duvarlarına yapışık olarak inşa edilmiştir; sokağın sol tarafında ise Ayasofya'nın devasa binası ve bahçesi yer almaktadır.
Sokağın Eşsiz Mimarisi ve Tarihi Yapıları
Sokakta Eminönü yönünde surlara yaslanmış 12 ev ve 1 adet Roma sarnıcı yer almaktadır. Soğukçeşme Sokağı; erken dönem bir Bizans su sarnıcının yanı sıra yakın dönemde ortaya çıkarılan biri zemine yakın, diğeri daha alt katta olan iki sarnıç, sur duvarı, Ayasofya'nın cami olarak kullanıldığı dönemden kalma iki anıtsal Osmanlı kapısı, sokağa adını veren tarihi çeşme, konak hamamı, Naziki Tekkesi Şeyhinin konağı ve cumbalı ahşap evler ile zaman içerisinde şekillenmiştir. İstanbul'un tüm mimari özelliklerini taşıyan bu cumbalı ve kafesli evler iki veya üç katlıdır. Sokağın doğu ucunu Ayasofya'nın rokoko üslubundaki kuzeydoğu kapısı ve Bab-ı Hümayun tanımlarken, hemen önündeki büyük alanda 18. yüzyıl barok tarzı III. Ahmet Çeşmesi yer alır. Batı ucunu ise padişahların törenleri denetlediği Osmanlı baroğu üslubundaki çokgen Alay Köşkü süslemektedir.
18. Yüzyıldan Günümüze Tarihsel Süreç ve Sosyal Doku
Soğukçeşme Sokağı'nın ilk kez 18. yüzyılda biçimlendiği tahmin edilmektedir. Bu tahmini doğrulayan iki önemli kanıttan ilki, günümüzde İstanbul Kitaplığı olarak yeniden inşa edilmiş olan en büyük parseldeki evin tapu kaydında yer alan 7 Temmuz 1784 (18 Şaban 1198) tarihli alım satım belgesidir. İkinci kanıt ise sokağa adını veren çeşmenin 1800 tarihli yazıtıdır. 1840'lı yıllarda Ayasofya'yı restore eden Fossati Kardeşler'in litografilerinde de bu evler açıkça görülmektedir. Başlangıçta Ayasofya ve Topkapı Sarayı ile ilişkili kişilerin ve Naziki Tekkesi şeyhinin ikamet ettiği sokak, hanedanın Dolmabahçe Sarayı'na taşınmasıyla değişime uğramış ve orta sınıf ailelerin yerleşim yeri olmuştur. Türkiye'nin 6. Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk de babasının Şura-yı Devlet azası olduğu dönemde bu sokaktaki evde doğmuştur.
Tarihi Sarnıç ve Yapısal Özellikler
Sokaktaki ahşap yapılar 19. yüzyıl geleneksel Türk evlerine uygun olarak inşa edilmiştir. Evler saman sarısı, tahin rengi, sardunya sarısı, açık mavi ve yeşil renklerle boyanmıştır. Ahşap yapıların saçak ve cumbalarının birbirine yakın olması geçmişte yangınların yayılmasını kolaylaştırmış ve evlerin yıpranıp sık sık yeniden yapılmasına neden olmuştur. 20. yüzyılın başlarında çevredeki birçok yapı trafik yüzünden yıkılırken, Soğukçeşme Sokağı trafik almadığı için korunabilmiştir. Ancak 1950'lerden sonra yaşanan hızlı nüfus artışı ve betonlaşma nedeniyle sokak tahrip olmuş, ahşap evlerin bir kısmı beton yapılara ve depolara dönüşmüştür. Sokağın yokuş başındaki tarihi sarnıcı ise tavanına kadar toprakla dolarak bir dönem oto tamir atölyesi olarak kullanılmıştır. Satın alınıp onarılan sarnıcın 10 metre derinliğinde, 16.30x10.75 metre ölçülerinde düzgün dikdörtgen planlı, batı tarafında girişi olan ve iki sütun sırasında altı kalın mermer sütundan oluşan görkemli bir tarihi yapı olduğu ortaya çıkarılmıştır.