Tarih Öncesi Dönem ve Karaz Kültürü
Şiran sınırları içerisinde gerçekleştirilen yüzey araştırmaları, bölgedeki yerleşim izlerinin Bakır Çağı ve Erken Tunç Çağı'na kadar uzandığını göstermektedir. Araköy/Könger Höyük'te 2000'li yıllarda yapılan yüzey araştırmalarında Karaz kültürü (Erken Transkafkasya Kültürü) kalıntılarına rastlanmış olup, bu durum söz konusu köklü kültürün Şiran sınırlarına kadar yayıldığını açıkça ortaya koymaktadır.
Khêriana'dan Şiran'a Adın ve İlk Dönemlerin Hikayesi
Şiran adı, esasen bu tarihi ilçenin kapladığı bölgenin adıdır. Bizans kaynaklarında 9. yüzyıldan itibaren bölgeden Khêriana veya Khêrianôn ismiyle bahsedilmiştir. 16. ve 17. yüzyıl Osmanlı belgelerinde yerleşim "Şiryan" adıyla kaydedilmiş, bu isim zamanla Türkçeye uyarlanarak günümüzdeki Şiran halini almıştır. Yerel şivede "Şeyran" olarak telaffuz edilen ilçenin merkez yerleşiminden 19. yüzyılda "Karaca" adıyla da bahsedilmiştir. Bizans egemenliğinin sonlarına doğru Bizans-Sasani mücadelelerine sahne olan bölge, Arapların akınları ile Gürcü ve Ermeni beylerinin saldırılarına maruz kalarak kaotik dönemlerden geçmiştir.
Mengüçlü'den Osmanlı Devleti'ne ve Cumhuriyet'e Geçiş
1071 yılındaki Malazgirt Meydan Muharebesi sonrasında başlayan Türk akınlarıyla birlikte Şiran, Mengücek Gazi tarafından kurulan Mengüçlü Beyliği'nin hakimiyetine girmiştir. Ardından 1228 yılında Anadolu Selçukluları'nın egemenliğine giren kaza, Kösedağ Muharebesi sonrasında Moğol-İlhanlı idaresine geçmiş; devamında Eretna Beyliği, Erzincan Beyliği, Karakoyunlular ve Akkoyunlular tarafından yönetilmiştir. 1473'teki Otlukbeli Muharebesi'nin ardından kesin olarak Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına katılan yerleşim, yürütülen iskan politikaları ve bağlanan köylerle önemli bir kaza merkezi haline gelmiştir. 1894 yılında belediye teşkilatının kurulduğu Şiran'ın ilk belediye başkanı Lütfullah Bey olmuştur. I. Dünya Savaşı'nda Rusların Kelkit'i ele geçirmesi üzerine halk yerleşimi terk etmiş, doğrudan işgal edilmese de sahipsizlikten dolayı yağmalanıp tahrip olmuştur. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte, 20 Nisan 1924 tarihli kanun uyarınca Gümüşhane ilinin resmi bir ilçesi olmuştur.
Geçiş Ağzı, Geleneksel Lezzetler ve Kalandar Gecesi
Ortalama 1.407 metre rakımda yer alan Şiran, Doğu Karadeniz ile Doğu Anadolu geçiş kuşağında yer alır. Yörenin mutfak kültürü son derece zengin olup; pestil, köme, kuymak, siron, evelik dolması, erişte pilavı, kete, lor dolması, su böreği, keşkek, sütlü aş, fırın pidesi, tandır ekmeği, kartol yahnisi ve pancar çorbası sevilerek tüketilen lezzetler arasında bulunur. Bölge ağzı Trabzon-Erzurum ağızları arasında geçiş özelliği gösterirken; davul, zurna ve kemençe eşliğinde icra edilen sıksara, Rum diki, iki ayak, Mavrengel, Sallama, düz horon ve beş ayak gibi horon çeşitleri halk oyunlarının temelini oluşturur. Ayrıca bölgede her yıl ocak ayının 13'ünü 14'üne bağlayan gece kutlanan ve yeni yıl anlamına gelen Kalandar Gecesi geleneği de en canlı kültürel miraslardan biridir.