Sanasaryan Koleji'nin Tarihi ve Kuruluşu
Sanasaryan Koleji, 1881 yılında Ermeni tüccar Mıgırdıç Sanasaryan tarafından Erzurum'da kurulan ve Ermenice eğitim veren tarihi bir okuldur. Osmanlı doğumlu bir Rus Ermenisi olan kurucu Sanasaryan, Avrupa'daki eğitim gelişmelerini ve Rus eğitim sistemini yaygınlaştırmak amacıyla büyük bir maddi kaynak ayırmış ve okulun sürekliliği için özel bir vasiyetname hazırlamıştır. İlk olarak Van şehrinde kurulması planlanan okul, ruhanî önder Mağakya Ormanyan'ın teklifi üzerine Erzurum'da 1 Ekim 1881 tarihinde açılmıştır. Hem yatılı hem de gündüzlü erkek öğrencilere yönelik olan eğitim kurumunda, ücretli öğrencilerin yanı sıra her yıl en aşağı 30 yatılı öğrenci burslu olarak okutulmuştur.
Eğitim Yapısı ve Müfredatı
İlk on yılında eğitim süresi 9 yıl olan okulda, 1891-1901 yılları arasındaki ikinci on yılda Alman orta öğretim sistemine uygun bir program yürütülmüş ve süre 7 yıla düşürülmüştür. Okul müfredatında din, kilise tarihi, klasik ve çağdaş Ermenice, Osmanlıca, Fransızca, Almanca, tarih, coğrafya, matematik, muhasebe, fizik, kimya, siyasi iktisat, köy ekonomisi, resim, güzel yazı, müzik, enstrüman eğitimi, beden eğitimi ve el işleri gibi zengin bir ders çeşitliliği yer almıştır. Ayrıca 1883 yılında Hripsimyan Okulu arazisinde inşasına başlanan mektep binasına daha sonra atölye, boyahane ve fırın eklenerek demircilik ve marangozluk eğitimi veren dört yıllık bağımsız bir Sanayi Mektebi kurulmuştur. Okul bünyesinde büyük bir kütüphane, obje koleksiyonları ve içerisinde 986 tarihli deri üzerine yazılı Sanasaryan İncili'nin de bulunduğu el yazması eserler barındıran bir müze yer almıştır.
Kapanışı ve Erzurum Kongresi Binası Olması
Sanasaryan Koleji, 1912'de İstanbul Patrikliği'nin kararı doğrultusunda Sivas'a taşınmış, 1915 Olayları sonrasında ise tamamen kapatılmıştır. Okul binası, I. Dünya Savaşı'nın ardından başlayan Türk Kurtuluş Savaşı'nda son derece önemli bir rol üstlenen Erzurum Kongresi'ne ev sahipliği yapmıştır. Kongre, 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919 tarihleri arasında bu tarihi binanın birinci katındaki bir salonda gerçekleştirilmiştir. İlerleyen dönemlerde yapı; Sanat Okulu, Sultani, ilkokul, Atatürk Yapı Sanat Okulu, Atatürk Yapı Sanat Enstitüsü, Fen Lisesi, Güzel Sanatlar Lisesi ve Nurettin Topçu Sosyal Bilimler Lisesi olarak eğitim hizmeti vermeye devam etmiştir.
Günümüzdeki Durumu: Erzurum Resim Heykel Müzesi
Tarihi yapı, 2011-2013 yılları arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından restore edildikten sonra Kültür ve Turizm Bakanlığı'na devredilmiştir. 2018 yılında Erzurum Resim Heykel Müzesi ve Galerisi olarak ziyarete açılan binada, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait 76 tabloyu içeren 152 parçalık bir sanat koleksiyonu sergilenmektedir. Binadaki Kongre Salonunda ise Erzurum Kongresi'nin ve Milli Mücadele'nin tarihi anıları sergilenerek yaşatılmaktadır.