Göğceli Camii Tarihçesi ve Önemi
Samsun'un Çarşamba ilçesindeki Göğceli Mezarlığı'nda yer alan Göğceli Camii (Gökçeli Camii), Türkiye'deki en eski ahşap camidir. Dendrokronoloji uzmanı Peter Ian Kuniholm'ün analizleri neticesinde, caminin 1206 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde inşa edildiği kesin olarak tespit edilmiştir. Tarihsel rivayetlere göre, Trabzon üzerine sefer hazırlığında olan sultan, bölgede gemi inşa ettirmekte iken camiyi de aynı gemi ustalarına yaptırmıştır. Bu rivayet, caminin inşa biçiminin gemi yapım teknikleriyle gösterdiği benzerlikten kaynaklanmaktadır. Cami, 16 Mayıs 1986 tarihinde taşınmaz kültür varlığı olarak tescillenmiş olup günümüzde de etkin olarak ibadete açık durumdadır.
Çivisiz Mimari ve Yapısal Özellikleri
Dikdörtgen planlı ve temelsiz olarak inşa edilen cami, tabanına yerleştirilen büyük taşlar yardımıyla yerden 60-70 santimetre yükseltilmiştir. Yaklaşık 392 metrekarelik bir alanı kaplayan yapı, Türkiye'nin en büyük yığma ahşap camilerinden biridir. Duvarlarında kestane ağacı, diğer bölümlerinde ise dişbudak ve karaağaç kullanılan camide çivi dahil hiçbir metal veya ek birleştirici madde kullanılmamıştır. Kalaslar giydirme tekniğiyle birbirine monte edilmiş, köşeler kurtboğazı geçme tekniğiyle bağlanmış, çatısı ise üç omuz kırma tekniğiyle kaplanmıştır. Yapının tek katlı çatısı günümüzde oluklu kiremitle kaplıdır.
Harim ve Cemaat Yeri Düzeni
Caminin iç ibadet alanı olan harim bölümü, mihrap duvarına paralel dizilen üçerli gruplar halindeki iki sıra sütunla desteklenmektedir. Harim tavanı bulunmamakla birlikte çatı sistemi doğrudan bu sütunlar tarafından taşınır. Yapının büyüklüğüne kıyasla az sayıda pencereyle aydınlatılan iç mekan, mihrap kısmında loş bir ışığa sahiptir. Harimin kuzeyinde yer alan cemaat yeri ise 6.60 metre genişliğinde olup, çatısı mekanın ortasında üçgen oluşturacak şekilde konumlandırılmış üç sütun tarafından taşınmaktadır. Yapının minaresi bulunmamakla birlikte, kuzeybatı köşesinde sonradan oluşturulan imam odasının yerinde eski dönemlerde bir minare bulunabileceği düşünülmektedir.
Kalem İşi Süslemeler ve Etimoloji
Cami içerisinde yer alan bitkisel formlardaki süslemeler kök boyaları kullanılarak kalem işi ve renkli boyama teknikleriyle oluşturulmuştur. Caminin adı konusunda ise iki ana varsayım bulunur; ilki mezarlıklara eskiden dünyadan göçenlerin yeri anlamında denilen "göç ehli" tabirinin zamanla "göğceli"ye dönüşmesidir. Diğer görüş ise inşasında kullanılan uzun ve ağır ağaçlar dolayısıyla yapıya bu ismin verilmiş olmasıdır.