Yeşilırmak'ın İki Yakasında Parlayan Tarihi Merkez: Çarşamba
Karadeniz Bölgesi'nin Orta Karadeniz bölümünde yer alan Çarşamba, Samsun ilinin doğusunda konumlanmış, zengin geçmişi ve doğal güzellikleriyle öne çıkan köklü bir yerleşim yeridir. Nüfus büyüklüğü bakımından Samsun'un dördüncü büyük ilçesi unvanına sahip olan bu bölge; batıda Tekkeköy, doğuda Terme, güneyde ise Salıpazarı ve Ayvacık ilçeleriyle çevrilidir. Samsun il merkezine 36 kilometre mesafede bulunan ilçe, Yeşilırmak'ın ünlü Çarşamba Ovası'na döküldüğü stratejik noktanın yakınında, nehrin her iki yakasına yayılmış vaziyette kurulmuştur. Deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 27 metre olan Çarşamba, 774 kilometrekarelik geniş bir yüzölçümüne sahiptir.
MÖ 4000'lerden Günümüze Uzanan Tarihsel Serüven
Çarşamba yöresinin tarihi, milattan önce 4000'li yıllara kadar uzanan derin köklere sahiptir. Bölge sırasıyla Hitit ve Frig egemenlikleri altında kalmış, Grek kaynaklarında yer alan bilgilere göre ise milattan önce 8. yüzyılda Bafra ve Terme ile birlikte Çarşamba Ovası'nda kadın savaşçıların yaşadığı rivayet edilmiştir. Milattan önce 670 yılında Amisos ticaret kolonisini kuran Miletoslu denizciler, Yeşilırmak kıyılarına kadar ilerleyerek sömürgeler kurmuşlardır. Miletoslular, nehre Yunanca "İris" adını vermiş, Çarşamba'nın güney kesiminde kurdukları kurşunlu oymağı ile Ordu mahallesinden oluşan yerleşimlerine ise "Miskire" adını layık görmüşlerdir. Bölge daha sonra milattan önce 6. yüzyılda Perslerin egemenliğine girmiş, milattan önce 63 yılında Roma İmparatorluğu'na bağlanmış ve imparatorluğun milattan sonra 39 yılında bölünmesiyle Bizans (Doğu Roma) idaresinde kalmıştır.
Canik Beylikleri Dönemi ve Çarşamba İsminin Doğuşu
1185 yılında Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan'ın ülkesini 11 oğlu arasında paylaştırmasıyla Çarşamba yöresi Rüknettin Süleyman Şah'ın idaresine verilmiştir. Anadolu Selçuklu Devleti'nin dağılmasını müteakip Samsun çevresinde "Canik Beyleri" olarak anılan yeni idari beylikler ortaya çıkmıştır. Bu beyliklerden en güçlüsü olan ve Çarşamba havalisinde hüküm süren Taceddinoğulları, bugünkü ilçenin batı yakasındaki Sarıcalı mahallesinde konumlanarak burayı bir merkez haline getirmişlerdir. 1071 Malazgirt Meydan Savaşı'nın ardından Anadolu'ya yönelen göç dalgasıyla gelen Porsukoğulları da yöreye yerleşerek buraya "Porsuk mahallesi" adını kazandırmışlardır. İlçenin günümüzdeki adı ise, 1370 yılında Sarıcalı ve Kuşdoğanlı köylerinin olduğu alanda kurulan ve bölgenin en büyük panayırı niteliğindeki "Çarşamba Pazarı"ndan ilham alınarak verilmiştir.
Osmanlı Dönemi İdari ve Sosyal Yapısı
Çarşamba, 1428 yılında Osmanlı İmparatorluğu topraklarına dahil edilmiş ve sırasıyla Yörgüç Paşa, Hoca Ali Paşa ile Hazinedaroğulları tarafından idare edilmiştir. 1700'lü yıllarda nehrin batı yakasında gayrimüslim bir nüfusun yerleşmesiyle bir Hristiyan mahallesi de teşekkül etmiştir. Trabzon vilayetine bağlı Canik sancağının en büyük kazası olan Çarşamba, 1870 yılı salnamelerine göre 119 mahalle, 9200 hane ve 32.153 erkek nüfusa sahipti. Dönemin idari yapısı; Kaymakam başkanlığındaki Meclis-i İdare, başkadı yönetimindeki Meclis-i Deavi ve belediye reisinin idare ettiği Meclis-i Daire-i Belediye olmak üzere üç meclis vasıtasıyla yürütülmüştür. 1882 Trabzon Vilayet Salnamesi kayıtlarına göre kazada Hükûmet Konağı, 151 cami ve mescit, 1 türbe, 2 tekke, 21 çeşme, 3 hamam, 4 han, 417 dükkân, 251 değirmen, 1812 fırın, 4 fabrika, 2 köprü, 38 kilise ve 13 medrese yer almaktaydı. Birinci Dünya Savaşı sonrası Osman Ağa önderliğindeki güvenlik faaliyetlerinin ardından huzur ortamı yeniden tesis edilmiş, Cumhuriyet dönemiyle birlikte Samsun iline bağlı bağımsız bir ilçe kimliği kazanmıştır.