Rumeli Hisarı (diğer adlarıyla Yenicehisar, Boğazkesen Hisarı, Yenikale, Başkesen Hisarı veya Kara Kale), İstanbul'un Sarıyer ilçesinde, Boğaziçi'nde yer alan tarihi bir tahkimattır. Fatih Sultan Mehmet tarafından İstanbul'un fethinden önce, Karadeniz'den gelebilecek saldırıları engellemek amacıyla İstanbul Boğazı'nın en dar yerine (698 m), Anadolu yakasındaki Anadolu Hisarı'nın tam karşısına inşa ettirilmiştir. 32 bin metrekarelik bir alana yayılan bu görkemli yapı, doksan gün gibi oldukça kısa bir sürede tamamlanmıştır.
Rumeli Hisarı'nın Mimari Özellikleri ve Paşa Kuleleri
Hisar, on üç adet burç ve bunları birbirine bağlayan sur duvarlarından oluşmaktadır. Yapının en büyük üç kulesi, inşasına nezaret eden paşaların adlarını taşımaktadır: Saruca Paşa, Zağanos Paşa ve Halil Paşa kuleleri. Zemin katları ile birlikte Saruca Paşa ve Halil Paşa kuleleri 9 katlı, Zağanos Paşa Kulesi ise 8 katlıdır. Boyutları ile dikkat çeken Saruca Paşa Kulesi'nin çapı 23,30 metre, duvar kalınlığı 7 metre, yüksekliği ise 28 metredir. Zağanos Paşa Kulesi'nin çapı 26,70 metre, duvar kalınlığı 5,70 metre, yüksekliği ise 21 metredir. Halil Paşa Kulesi'nin çapı 23,30 metre, duvar kalınlığı 6,5 metre ve yüksekliği de 22 metredir.
Tarihçe, Kuşatma Dönemi ve Sonraki Yıllar
Hisarın inşasına 1452 yılının Mart ayının sonlarında başlanmıştır. İnşasında kullanılan keresteler İzmit ve Karadeniz Ereğli'den, taşlar ise Anadolu'dan getirilmiştir. Fatih Sultan Mehmet, Edirne'den gelerek öncesinde Fonea adıyla bilinen dağın yamacında kalenin temelinin atılmasını emretmiş ve buraya Başkesen adını vermiştir. Deniz kenarındaki üç kulenin yapımı paşaların kendi imkânlarıyla gerçekleştirilmiş, burçlar ve diğer kısımların inşasını ise padişah üstlenmiştir. Kaynaklara göre yapımında yüzlerce usta, işçi, arabacı ve nakliyeci çalışmıştır. İstanbul'un fethinden sonra bir süre garnizon olarak kullanılan hisar, zaman içerisinde hapishane olarak da hizmet vermiştir. 1509 yılındaki Büyük İstanbul Depremi'nde zarar görmüş ancak hemen onarılmıştır. 1746'da çıkan yangında ahşap kısmı harap olan hisar, III. Selim döneminde yeniden onarılmış ve 18. yüzyıldan sonra askeri niteliğini tamamen kaybetmiştir.
Günümüzdeki Durumu ve Kültürel Miras Alanı
Rumeli Hisarı günümüzde müze olarak hizmet vermektedir. Müzede açık teşhir yapılmakta olup kapalı bir sergi salonu bulunmamaktadır; bahçesinde toplar, gülleler ve Haliç'i kapattığı söylenen zincirin bir parçası sergilenmektedir. Müze vasfının yanı sıra hisar, 2000'li yılların sonuna kadar tiyatro ve konserler için popüler bir etkinlik alanı olarak kullanılmıştır. 1950'lerdeki restorasyon sırasında, alanda bulunan ve yıkılmış olan Boğazkesen Mescidi'nin (Ebu'l-Feth Camii) yerine amfitiyatro inşa edilmiş ve 1989-2008 yılları arasında meşhur Rumeli Hisarı Konserleri düzenlenmiştir. 2009 yılında tarihi mescit tescil edilmiş ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin başlattığı ihya projesi kapsamında Boğazkesen Fetih Mescidi 2015 yılında yeniden inşa edilmiştir. Son olarak, 2022 yılında İBB Miras tarafından tarihi hisarda yeni bir restorasyon çalışması başlatılmıştır.