Kilyos (resmî adıyla Kumköy), İstanbul'un Avrupa Yakası'nın Karadeniz kıyısında, Sarıyer ilçesine bağlı tarihi bir yerleşim alanıdır. Sarıyer ilçe merkezine yaklaşık 10 kilometre uzaklıkta olan Kilyos, Rumelifeneri'nin ise yaklaşık 5 kilometre batısında yer alır. Beldenin isminin kökeni hakkında iki yaygın görüş mevcuttur: Bunlardan ilki Rumcada kum anlamına gelen Kilya sözcüğünden türediği, ikincisi ise coğrafi yapısına uygun şekilde güzel geçit veya boğaz anlamını veren Kuwaila (Killa) sözcüğünün dönüşmesiyle oluştuğudur. Cumhuriyet döneminde adı Kumköy olarak değiştirilmiş olsa da günümüzde hâlâ yaygın olarak Kilyos ismi kullanılmaktadır.
Kilyos'un Tarihçesi ve Turizm Dönüşümü
Kilyos'ta yerleşim eski çağlarda küçük bir balıkçı köyü olarak başlamış, Roma İmparatorluğu döneminde ise önemli bir gelişme göstermiştir. Roma'nın dağılmasıyla Bizans topraklarına katılan belde, stratejik coğrafi konumu nedeniyle bölge uygarlıklarının üzerinde hakimiyet kurmak istediği bir nokta haline gelmiş ve Cenevizliler de burada bir süre hüküm sürmüştür. Haçlı Seferleri dönemindeki karışıklıkların ardından Osmanlı hakimiyetine giren Kilyos, kozmopolit levanten nüfusuyla gelişmesini sürdürmüştür. 1930 yılına kadar Çatalca ilçesine bağlı bir nahiye iken yapılan düzenleme ile Sarıyer ilçesine bağlanan Kilyos, 1970'lerden itibaren Marmara Denizi ve İstanbul Boğazı'ndaki kirlenme sebebiyle İstanbulluların yeni plaj ve dinlenme rotası haline gelmiş; motel, lokanta ve eğlence yerleriyle her mevsim tercih edilen bir cazibe merkezi olmuştur.
Tarihi Kilyos Kalesi ve Asırlık Çınar
Köyün en dikkat çekici tarihi yapısı, Ceneviz Cumhuriyeti döneminde inşa edildiği bilinen taş yapımı kaledir. Günümüzde askeri saha içerisinde yer alan kale, Sultan II. Mahmut döneminde büyük bir restorasyondan geçirilmiştir. Kale içerisinde yağmur sularını toplamak amacıyla gelişmiş bir sarnıç sistemi kurulmuş olup, sarnıçtan su dağıtan sistemin birer parçası olan üç yüksek su terazisi de günümüze ulaşmıştır. Kalede II. Dünya Savaşı sırasında Boğazlar'ın savunulması için Almanlar tarafından verilen 19. yüzyıl yapımı Krupp Kamalı çelik top ve toplamda 8 ayrı top sergilenmektedir. Kalenin giriş kapısında Sultan II. Mahmut'un tuğrası ve kapının hemen karşısında, kalenin fethi şerefine 1460 yılında dikildiği tabelasında belirtilen, 26 metre yüksekliğe ve 5,4 metre gövde çevresine sahip tarihi anıt çınar ağacı yer alır.
Köydeki Diğer Tarihi Yapılar
Kilyos'un zengin geçmişinden günümüze kalan diğer yapılar arasında İngilizlerin İstanbul'u işgali sırasında Boğaz girişini kontrol etmek üzere yaptıkları eski tahlisiye binaları, kayıkhane, iskele, köprü ve çeşme yer almaktadır. Kemerli ve korunaklı muhafız bölümleri aynen korunan bu tarihi mirastan tahlisiye binaları, günümüzde de kıyı koruma ekipleri tarafından aktif olarak kullanılmaktadır.