Pertevniyal Valide Sultan Camii, Sultan II. Mahmut'un eşi ve Sultan Abdülaziz'in annesi olan Pertevniyal Valide Sultan tarafından yaptırılmıştır. İnşası 1869-1871 yılları arasında gerçekleştirilen ve 1872 yılında tamamlanan caminin planlarını Sarkis Balyan çizmiş, hazırlanmasına ise Hagop Balyan katılmıştır. Yapının mimarlığını Montani üstlenirken, çizim işlerinde desinatör Osep, uygulama ve şantiye yönetiminde Bedros Kalfa, duvarcılıkta Ohannes ve dülger kolbaşılığında Dimitri görev almıştır. Devlet ileri gelenlerinin ve din bilginlerinin katılımıyla düzenlenen büyük bir törenle temeli atılan caminin bu özel anını, Pertevniyal Sultan meydanı görebilen bir evin penceresinden takip etmiştir.
Mimari Özellikleri ve Eşsiz Tasarımı
Osmanlı, Gotik, Rönesans ve İslami mimari tarzların harmanlandığı cami, neogotik tasarımıyla klasik Osmanlı camilerinden oldukça farklı bir yapıya sahiptir. Tek yüksek fakat küçük bir kubbeye sahip olan caminin, tek şerefeli iki minaresi bulunmaktadır. Bu minareler Dolmabahçe Camii'nin minarelerinden daha geniş tutulmuş olup, cami iç mekân genişliği bakımından da Dolmabahçe Camii'ni geride bırakmaktadır. Dış cephesindeki göz alıcı neogotik yüzey bezemeleri yapıya benzersiz bir estetik kazandırır.
İç Mekân Süslemeleri ve Avlu Kapısı
Caminin dışındaki bezeme zenginliği, iç kısımlarda da aynı zarafetle devam etmektedir. İç mekânı baştan sona süsleyen kalem işi süslemelerde, altın yaldızla parlatılmış mavi renk egemen durumdadır. Yapının Aksaray Meydanı'na bakan avlu kapısı ise İstanbul'daki camiler için alışılmadık derecede ihtişamlı olup, Osmanlı taş oyma sanatının en nadide örnekleri arasında gösterilmektedir.
Çevresi ve Tarihsel Süreç
Caminin çevresindeki külliye unsurları bir çeşme, bir kütüphane ve Pertevniyal Sultan'ın kendisi için yaptırdığı türbeden oluşmaktadır. Kütüphanedeki eserler daha sonra Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşınmıştır. Günümüzde trafikten en çok etkilenen camilerden biri olan yapının sebil gibi bazı unsurları, 1956-1959 yılları arasındaki Aksaray Meydanı düzenlemesi esnasında kaldırılmış veya yerleri değiştirilmiştir. Tarihi kayıtlara göre caminin kahyası Hüseyin Bey cami masrafı olarak 7961 kese 396 kuruş 10 para harcamış ve üç ayrı temel çukuruna toplamda 3225 lira gömülmüştür.