Tarihî Nebî Camii ve Önemi
Diyarbakır'ın tarihi Sur ilçesinde yer alan Nebî Camii, 15. yüzyılda Akkoyunlular döneminde inşa edilmiş tarihi bir ibadethanedir. Halk arasında Peygamber Camii veya Câmiu'n-nebî olarak da adlandırılan cami, minaresindeki kitabelerde yer alan Hz. Muhammed'in hadislerinin "kāle'n-nebî" ifadesiyle nakledilmesi sebebiyle bu isimleri almıştır. Caminin ana gövdesinin kimin tarafından yapıldığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, minaresinde yer alan 1530 (Hicri 936) tarihli kitabeye göre minare kısmı Diyarbakırlı Kasap Hacı Hüseyin adında bir kişi tarafından yaptırılmıştır.
Caminin Tarihsel Süreci ve Geçirdiği Değişimler
İlk yapıldığı dönemlerde oldukça geniş bir alana yayılan cami, geçmişte Hanefiler ve Şafiiler bölümleri olmak üzere iki kısımdan oluşmaktaydı. Birinci Dünya Savaşı döneminde Hanefiler bölümü kışla olarak kullanılmış ve bu sırada çinileri ile diğer kısımları tahrip olmuştur. 1927 yılında Hanefilere ait bölüm tamamen çökmüş, 1955 yılında ise bu yıkılan bölüm ile minare, Gazi Caddesi'nin genişletilmesi çalışmaları kapsamında belediye tarafından yıktırılarak yola katılmıştır. Aynı yıl minare giriş kapısının yanından taşınarak günümüzdeki konumuna yerleştirilmiştir. 1960 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen çalışmalarla kalan diğer kısımlar onarılmış ve minare bugünkü yerine yeniden inşa edilmiştir. Ayrıca yapının geçmişte minareye bitişik kemerli kapısı olan bir avlusu, doğusunda ufak dükkânları ve kuzeyinde günümüzde bir kısmı mevcut olan medresesi bulunmaktaydı.
Mimari Yapısı ve Taş İşçiliği
Diyarbakır'a özgü siyah bazalt taşından inşa edilen Nebî Camii'nin son cemaat yeri cephesinde ve minaresinde bir sıra beyaz, bir sıra siyah bazalt taşı dönüşümlü olarak kullanılarak tekdüze bir görünüm engellenmiştir. Altı destekli plan düzenine sahip yapının son cemaat yerindeki sütunlar silindirik gövdeli olup, sütun başlıkları kenarları pahlanmış kesik piramit formundadır. Revakların sivri kemerleri oluk ve kaval silmelerle çevrelenerek belirginleştirilmiştir. Caminin minaresi dört köşe planlıdır ve süslü kitabelerle çevrelenmiştir.
İç Plan Düzeni ve Cephe Özellikleri
Tek katlı bir mimariye sahip olan cami, avluya bakan kuzey cephesindeki tek bir kapı ile dışarıya açılmaktadır. Yapının tüm cephelerinde ikişer adet olmak üzere toplam sekiz adet pencere açıklığı yer almaktadır. Günümüzde Şafiilere ait olan bölüm enine dikdörtgen planlı ve kubbe ile örtülüyken, yıkılan Hanefiler bölümü ise Şafiiler bölümünün doğusunda bulunmakta olup enine dikdörtgen planlı, dört sahanlı, ayaklı ve kemerli bir şemaya sahipti. Giriş kapısının üstünde bulunan müezzin mahfiline doğu yönündeki pencereden ulaşım sağlanmaktadır.