Diyarbakır'ın Sur ilçesinde yer alan Melek Ahmed Paşa Hamamı, kent kapıları yakınında bulunan tarihi bir külliye hamamıdır. 1567 yılında Melek Ahmed Paşa tarafından yaptırılan bu tarihi yapıdan günümüze sadece soyunmalık bölümü ulaşabilmiştir. Yapı, Gözeli köyünden 1535 tarihinde Diyarbakır'a getirilen Hamravat kaynağından su alan hamamlar arasında yer almaktadır.
Hamravat kaynağından gelen su, Urfa Kapı ile Dağ Kapı arasında ve kuzeybatıdaki bir yerden Diyarbakır Kalesi'ne girmekte ve buradan başta Ulu Camii olmak üzere diğer camilere, han, imaret, hamam ve evlere dağıtılmaktadır. Tarihi kaynaklarda Evliya Çelebi'nin hamamla ilgili "iç açıcı, hoş, aydınlık bir hamam" bilgisini verdiği görülmektedir. Temmuz 1864 tarihli bir belgeye göre ise yapının 1832 ve 1846 tarihlerinde esaslı bir şekilde tamir edildiği anlaşılmaktadır.
Mimarisi ve Yapı Özellikleri
Dikdörtgen bir şekle sahip olan Melek Ahmed Paşa Hamamı'nın yapımında malzeme olarak kesme bazalt ve moloz taş kullanılmıştır. Sekizgen bir kubbeye sahip olan yapının kubbesinin ortasında sekiz köşeli bir fener yer alır. Hamamın asıl kapısı soyunma yerinin kuzeyindedir ve cephesi ince yonu bazalttan yapılmıştır. Sivri kemer altında lentolu olan bu kapının ayakları dört köşeli olup, başlık ve ince, burmalı yalancı birer sütun üzerindedir. Kapının iç kısmında ise küçük bir kubbeyle örtülü giriş holü bulunur.
İç Mekan Yapısı ve Düzenlemesi
Soyunma yerinin üstünü örten kubbe, yanlarda dört sivri destek kemeri ve köşelerde sivri kemer gerisinde yer alan dört tromp vasıtasıyla taşınmaktadır. Soyunma yerinin kuzeyi ile ılık ve sıcak kısımların kuzeyine gelen hücreler birbirine bağlanarak erkeklere mahsus küçük bir bölüm oluşturulmuştur. Soyunma yerinin güneyine açılan basit bir kapı ise eski kullanımda hamamın kadınlar kısmına geçişi sağlamaktadır. Hamamın ılık kısmı yan yana üçer kubbe ile birer yarım kubbeden oluşan iç içe iki tanedir. Sıcak kısım ise yanlarda sivri kemer gerisinde küçük birer kubbe ile örtülü dört eyvan ile köşelerde kubbeli birer hücreden oluşmaktadır.