Muş ilinin bir ilçesi olan Malazgirt; geniş ovası, görkemli kalesi ve Türk-İslam tarihi açısından dönüm noktası kabul edilen Malazgirt Meydan Muharebesi ile tanınan son derece köklü bir yerleşim yeridir. Doğu Anadolu Bölgesi'nde, Van Gölü'nün kuzeyinde konumlanan bu tarihi ilçe, 1.595 km²lik bir yüzölçümüne sahip olup deniz seviyesinden ortalama 1.531 metre yükseklikte yer almaktadır. Muş il merkezine karayolu ile 137 km uzaklıkta bulunan ilçenin doğusunda Patnos, batısında Bulanık, güneyinde ise Ahlat ilçeleri yer alırken, kuzey sınırı Fırat Nehri'nin kollarından biri olan Murat Nehri ile çevrilidir. Jeolojik zamanlardaki tektonik kırılmalarla oluşan geniş tabanlı Malazgirt Ovası'nın güney kısmını kuşatan plato alanı, zaman içinde Süphan Dağı ve eteğindeki küçük volkanların çıkardığı lavlarla ve yer yer kaya yığınlarıyla kaplanmıştır.
Malazgirt Adının Kökeni ve Kuruluşu
Malazgirt'in adı ve kuruluşu hakkında farklı tarihi kaynaklarda çeşitli bilgiler yer almaktadır. Ermeni tarihçi Horenli Musa'ya göre Malazgirt, Ermenilerin efsanevi ve isimsiz patriği ile atası olan Hayk'ın oğullarından Manaz tarafından kurulmuştur. Diğer taraftan, milattan önceki dönemlerde Van Gölü havzasında kurulan Urartular dönemine ait bulgular da ismin kökenine ışık tutmaktadır. Urartu hükümdarlarından Kral Menuas'a ait bir kitabeden anlaşıldığı üzere, kral bugünkü Malazgirt civarında "Menuas'ın kenti" anlamına gelen Menuahina adında bir şehir kurmuş ve ilçenin bugünkü adı bu hükümdarın isminden türemiştir. Şehrin Ermenicede "Manavazekert" veya "Manazkert", Arap kaynaklarında "Manazcird", Orta Çağ Bizans kaynaklarında ise "Manazkert" olarak geçmesi bu tespiti desteklemektedir. Zamanla Malazgirt şekline dönüşen kente, yöre halkı ise görkemli kalesinden dolayı Kürtçe kale anlamına gelen Kelê demektedir.
Tarih Sahnesi ve 1071 Büyük Selçuklu Zaferi
Tarih boyunca stratejik konumu nedeniyle pek çok büyük devletin hâkimiyet mücadelesine sahne olan Malazgirt; Asurlular, Hasaniler, Urartular, İskitler, Ermeniler, Gürcüler, Medler, Persler, Romalılar, Partlar, Sasaniler, Bizanslılar, Emeviler, Abbasiler, Selçuklular, Ahlatşahlar, Anadolu Selçukluları, Moğollar, İlhanlılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Timur İmparatorluğu, Eyyubiler, Osmanlılar ve Safeviler gibi uygarlıkların egemenliğinde kalmıştır. Bu zengin tarih içinde Urartu, Pers, Ermeni Krallığı ve Selçuklu dönemleri çok önemli bir yere sahiptir. İlçe tarihindeki en büyük dönüm noktası ise 1071 yılında yaşanmıştır. Selçuklu Sultanı Alparslan, 1071'de Bizans ordusunu Malazgirt'te mağlup ederek tarihi bir zafere imza atmıştır. Bu büyük zafer, hem Türk birlikteliği hem de Anadolu ve Malazgirt tarihi açısından çok önemli bir yer tutmaktadır. Cumhuriyet döneminde 1929'da Muş'un yeniden il olmasıyla Muş'a bağlanan kaza, Mayıs 1934'te Ağrı'ya bağlanmış, ardından 4 Ocak 1936'da tekrar Muş ilinin sınırlarına dâhil edilmiştir.
Görülmeye Değer Tarihi Miraslar ve Yapılar
Zengin tarihi kalıntılara ev sahipliği yapan Malazgirt'te görülmeye değer pek çok anıtsal yapı ve sit alanı bulunmaktadır. Bunların en önemlisi, tarihi Urartulara kadar uzanan ve surları 1750 metreyi bulan görkemli Malazgirt Kalesi'dir. Diyarbakır surları ile benzer mimari özelliklere sahip olan tarihi kale, günümüzde popüler bir mesire yeri olarak kullanılmakta olup Kale Parkı da Avrupa'nın en güzel parklarından biri seçilmiştir. İlçedeki bir diğer sembolik yapı ise Kültür Bakanlığı tarafından 1989 yılında inşa edilen 42 metre yüksekliğindeki Zafer Anıtı'dır. Bu anıtın sütunları arasındaki boşluklar Türklerin Anadolu'ya geçişini, sütunlar ise Anadolu'nun Kapısı'nı simgelemektedir ve her yıl 26 Ağustos tarihinde bu anıtın bulunduğu alanda kutlamalar yapılmaktadır. İlçede ayrıca Selçuklu dönemine ait tarihi şehitler mezarlığı, Hatun Köprüsü, Kız Köprüsü, Bostan Kalesi, Tıkızlı Kalesi ve Zincirli Kalesi yer almaktadır. Arkeolojik açıdan büyük öneme sahip olan Konakkuran Höyüğü, Bostankale Höyüğü ve Adalar Höyüğü ile çeşitli höyük ve mağaralar da bölgede yer alır. Tarihi İpekyolu'nun da güzergâhında bulunan Malazgirt, coğrafi güzellikleri ve tarihi dokusuyla ziyaretçilerini ağırlamaktadır.
Sosyal Hayat, Konaklama ve Ekonomi
Malazgirt ilçesinde temel geçim kaynağını tarım ve hayvancılık faaliyetleri oluşturmaktadır. İlçede yetiştirilen başlıca tarım ürünleri buğday, şeker pancarı, arpa, nohut, mercimek ve fasulyedir. 2000 yılından itibaren bölgede bahçecilik gelişme kaydederken, hayvancılık ve şeker pancarı üretimi ise gerileme göstermiştir. İlçenin en önemli sanayi tesisi olan Malazgirt Yem Fabrikası, 2000 yılından beri faaliyetlerini sürdürmektedir. Bölgeyi ziyaret eden turistler ve iş insanları için Royal Koza Otel, Malazgirt Otel ve Serhat Otel konaklama imkânı sunmaktadır. Son yıllarda Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki kültürel turlara Malazgirt, Muş ve Ahlat çevresi de dâhil edilerek tarihi bir "Selçuklu Rotası" oluşturulması ve bu doğrultuda turizmin geliştirilmesi planlanmaktadır. İlçenin yerel basın ve haber ihtiyacı ise Haber 1071 ve Alparslan Diyarı gazeteleri tarafından karşılanmaktadır.