Konstantinopolis Surlarının Tarihi ve Önemi
Konstantinopolis Surları (İstanbul Surları), günümüzde İstanbul sınırları dahilinde yer alan, Doğu Roma İmparatorluğu döneminde inşa edilmiş tarihi şehir surlarıdır. Şehri çevreleyen bu tarihi surlar 5. yüzyıldan başlayarak inşa edilmiş, yıkılmalar ve yeniden yapımlarla toplamda dört defa elden geçirilmiştir. Son yapım evresi ise MS 408 yılından sonrasına dayanmaktadır. İmparator II. Theodosius (408-450) döneminde surlar; Sarayburnu'ndan başlayıp Haliç kıyısı boyunca Ayvansaray'a, Marmara kıyısı boyunca Yedikule'ye, Yedikule'den Topkapı'ya ve Topkapı'dan tekrar Ayvansaray'a uzanmaktaydı. Surlar; 626'daki Avar-Pers kuşatması, Birinci ve İkinci Arap kuşatmaları, Slav Thomas'ın İsyanı, Dördüncü Haçlı Seferi ve İstanbul'un Fethi gibi pek çok önemli muharebeye tanıklık etmiş ve 1985 yılında 9. oturumda UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne (İstanbul'un Tarihî Alanları) dahil edilmiştir.
Surların Yapısı, Burçları ve Malzemeleri
Surların toplam uzunluğu 22 km'dir. Bu uzunluğun 5,5 km'si Haliç surları, 7,5 km'si kara surları ve 9 km'si Marmara surlarından oluşmaktadır. Üç ayrı bölümden (hendek, dış sur ve iç sur) meydana gelen kara surlarının önündeki hendekler günümüzde tarım alanı haline gelmiştir. Kara surları boyunca, yaklaşık 50 metre aralıklarla yerleştirilmiş, boydan boya uzanan sur duvarlarından 10 metrelik çıkıntı yapan, çoğunlukla kare planlı ve 25 metre yüksekliğinde 96 adet burç bulunmaktadır. Bu burçların pencereleri, tonozları ve kapıları mevcuttur. İç surlar ve burçlarda kefeki taşı ile tuğla kullanılırken, dış surlar sandık veya kazamat duvar yapısındadır. Hendek, burç, dış ve iç surların toplam eni ise 70 metredir. Surların iç kısmında dehlizler ve küçük oyuklar yer almaktadır. Marmara ve Haliç surlarının önünde ise hendek ve dış sur bulunmaz; bu surların kalınlığı 5 metre, yüksekliği 15 metre ve burçları 20 metredir. Marmara tarafında 103, Haliç tarafında ise 94 burç yer almaktadır. İç duvar ise 4,5–6 metre kalınlığında ve 12 metre yüksekliğinde sağlam bir yapıdır. Özenle kesilmiş kireçtaşı bloklarla kaplı olan bu duvarın çekirdeği kireç ve kırma tuğladan yapılmış harçla doldurulmuştur. Tarih boyunca bu burçlardan bazıları (Yedikule, Sulukule, Anemas ve İsaakios) büyük tarihi ün kazanmıştır.
Theodosius Surları ve Depremler Sonrası Onarımlar
Eski Konstantin Duvarı'nın batısında yer alan Çift Theodosius Surları (Yunanca: τεῖχος Θεοδοσιακόν, teichos Theodosiakon), yaklaşık 2 km uzunluğundadır. İmparator II. Theodosius (h. 402-450) döneminde inşa edilen bu surların yapımı iki aşamada tamamlanmıştır. İlk aşama, Theodosius'un çocukluğunda Doğu'nun praetorian valisi Anthemius yönetiminde inşa edilmiş ve Codex Theodosianus'taki yasaya göre 413 yılında tamamlanmıştır. Ancak 1993 yılında bulunan bir yazıt, çalışmanın dokuz yıl sürdüğünü ve inşaatın yaklaşık M.S. 404/405 yıllarında, İmparator Arcadius (h. 383-408) döneminde başladığını gösterir. 25 Eylül 437 ve 6 Kasım 447 tarihlerinde yaşanan iki büyük depremde surlar ciddi hasar görmüş, ikinci depremde 57 kule yıkılmıştır. Attila tehdidi altındaki şehirde onarımları yöneten vali Konstantin, surları 60 günde rekor bir sürede onarmıştır. Bu dönemde surların önüne geniş bir hendek açıldığı ve ikinci dış duvarın eklendiği düşünülmektedir. Surların bakım ve onarımlarından 'Duvarların Domestikosu' veya 'Duvarların Kontu' (Grekçe: Δομέστικος/Κόμης τῶν τειχέων) sorumlu olmuştur. 1204 Latin fethinden sonra bakımsız kalan surlar, 1261'den sonra Bizans devletinin kaynak yetersizliği sebebiyle korunamamıştır.
Surların Rotası, Topografyası ve Ulaşım
Mevcut haliyle Theodosius Surları, güneyden kuzeye Propontis kıyısındaki Mermer Kule'den (Basileios ve Konstantinos Kulesi olarak da bilinir) başlayarak Blakernai mahallesindeki Porphyrogenitus Sarayı (Tekfur Sarayı) bölgesine kadar yaklaşık 57 km (35 mi) uzanmaktadır. Dış duvar ve hendek Edirne Kapısı yüksekliğinde sona ererken, Blakhernae ile Haliç arasındaki bölüm günümüze ulaşamamıştır. Duvar, Marmara Denizi'nden kuzeydoğuya doğru keskin bir dönüşle deniz seviyesinden 14 metre yükseklikteki Altın Kapı'ya ulaşır. Buradan Rhegion Kapısı'na kadar kuzeye doğru ilerleyen surlar, şehrin Yedinci Tepesi'ne tırmanır ve 68 metre yükseklikteki Aziz Romanus Kapısı'na ulaşır. Buradan Lykos nehri vadisine inerek 35 metre yüksekliğe geriler, ardından Altıncı Tepe'ye tırmanarak Charisius Kapısı (Edirne Kapısı) yakınlarında 76 metre yüksekliğe kadar çıkar. Surların kara tarafı günümüzde kısmen, deniz tarafı ise büyük ölçüde yıkılmış durumdadır ve İstanbul Belediyesi tarafından restorasyon çalışmaları sürdürülmektedir. Konum olarak Fatih ve Zeytinburnu ilçelerinin sınırlarında yükselen surların Marmara tarafı boyunca 2013 yılına kadar B1 (Sirkeci - Halkalı) Banliyö Treni hizmet vermekteydi.