Kızıltepe, Mezopotamya'nın verimli toprakları üzerinde kurulmuş, Mardin ilinin güneybatısında yer alan tarihi ve coğrafi öneme sahip bir ilçedir. Doğusunda Mardin ve Nusaybin, batısında Derik ve Viranşehir ilçeleri, kuzeyinde Mazıdağı ilçesi ve güneyinde Suriye sınırı ile çevrili olan ilçe, il merkezine 23 km mesafededir. Genel anlamda düz sayılabilecek bir alana kurulu olan Kızıltepe'nin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 489 metredir. Akdeniz ikliminin hakim olduğu ilçede yazlar sıcak, kışlar ise ılık ve yağışlı geçmektedir.
Kızıltepe'nin Tarihçesi ve İlk Yerleşim Alanları
Kızıltepe'nin kuruluş tarihi milattan önceki yıllara dayanmaktadır. Bu tarihi derinlik, bölgedeki antik kalıntılar ve harabe haline gelmiş eski yerleşim merkezleri ile doğrulanmaktadır. Yapılan araştırmalara göre, şehir tarih boyunca savaşlar sonucunda birçok kez harabeye dönüşmüş ve yer değiştirmiştir. İlçedeki ilk yerleşim alanının, bugünkü şehir merkezinin 10 km güneyinde bulunan bir köy yerleşmesi olan Haramhattat olduğu tespit edilmiştir. Tarih boyunca sırasıyla Qoser, Dunaysir ve Ermeni tepesi anlamına gelen Telermen isimleriyle anılan yerleşim birimi, 1915 yılına kadar Ermenilerin çoğunlukta yaşadığı bir bölge olup Kurtuluş Savaşı sonrasında yıkık bir köy görünümüne bürünmüş ve adı 1937 yılında Kızıltepe olarak değiştirilmiştir.
İpek Yolu'nun Kavşağında Güç Mücadeleleri
Kızıltepe, Asya ile Avrupa kıtaları arasında önemli bir ticaret rotası olan tarihi İpek Yolu'nun kavşağında yer alması sebebiyle tarih boyunca stratejik bir konaklama ve ticaret merkezi olmuştur. Bu ayrıcalıklı konumu nedeniyle sık sık savaşlara sahne olmuş ve farklı güçler tarafından yağmalanmıştır. Artuklular döneminde zengin bir ticaret ve konaklama merkezi olan Dünaysır (Dunaysir), 13. yüzyıl başlarında Eyyübiler tarafından yağmalanmıştır. Bölge sırasıyla Selçuklu, İlhanlı, Memlük, Karakoyun, Akkoyun, Artuklular ve Timur devletlerinin yönetimine geçmiştir. Son olarak İran hakimiyetindeyken Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim'in Doğu Seferi sırasında Büyük Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu tarafından fethedilmiş ve Cumhuriyet dönemine kadar Osmanlı idaresinde kalmıştır.
Tarihi Miras: Kızıltepe Ulu Camii
Artuklular döneminde çarşıları, hamamları, camileri ve medreseleriyle zengin bir merkez olan yerleşim alanı, savaşlar ve yağmalar nedeniyle Osmanlı idaresine yıkık bir köy olarak geçmiştir. Cumhuriyet döneminde 1931 yılında adı Kızıltepe olarak değiştirilerek Mardin'e bağlı bir ilçe merkezi yapılmıştır. İlçedeki en önemli tarihi miras, inşasına Mardin Artukluları'ndan Yavlak (Yoluk) Arslan tarafından başlanan ve Ebü'l-Feth Artuk Arslan tarafından 1204-1205 yıllarında tamamlanan tarihi Kızıltepe Ulu Camii (Koçhisar Ulu Camii)'dir. İlçe merkezinde Şahkulubey Caddesi'nde bulunan ve MS 1200 yıllarında inşa edilen bu yapı günümüzde halen ibadete açıktır. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 2015'te başlatılan kapsamlı restorasyon çalışmaları 2019 yılında tamamlanarak tarihi ibadethane halkın kullanımına açılmıştır.