Coğrafi Konumu ve Köyün Kökenleri
Orta Anadolu'nun Kapadokya kesiminde, Melendiz Çayı kıyısında bulunan Kızılkaya köyü, adını bölgenin en eski oluşumları olan ignimbiritlerden almaktadır. Tarihsel belgelere göre Kızılkaya isminin geçtiği en eski kaynak Yavuz Sultan Selim dönemine ait 1514 tarihli bir vergi kayıt defteridir; ancak köyün kuruluşunun bu tarihten çok daha önceye dayandığı düşünülmektedir. Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) dönemine ait olan tarihsiz bir İlyazıcı defterinde ise köyün nüfusu (olasılıkla vergi mükellefi olan erkek nüfusu) 39 olarak kaydedilmiştir. Köy, Aksaray il merkezine 30 kilometre, Gülağaç ilçe merkezine ise 12 kilometre uzaklıkta konumlanmaktadır.
Tarih Öncesi Miras: Aşıklı Höyük
Kızılkaya köy sınırları içerisinde yer alan en önemli tarihi değer, bölgenin bilinen en eski yerleşmesi olan Aşıklı Höyük'tür. M.Ö. 8500 yıllarında göçer toplulukların yerleştiği ve M.Ö. 7300 yıllarında bilinmeyen bir sebeple terk edilen bu tarih öncesi yerleşim, ilk kez 1963 yılında saptanmıştır. Melendiz Çayı üzerinde kurulu Mamasın Barajı'nın su seviyesinin yükseltilmesi kararı sonrasında doğabilecek tahribat riskine karşı, 1989 yılında İstanbul Üniversitesi bünyesinde Ufuk Esin başkanlığında kurtarma kazıları başlatılmış ve bu çalışmalar 2002 yılına kadar sürdürülmüştür. Daha sonra, 2006 yılında Mihriban Özbaşaran ve Güneş Duru başkanlığında ikinci dönem kazı çalışmaları hayata geçirilmiştir.
Geleneksel Konut Kültürü ve Mimari Değişim
Köyün yerleşim tarihi boyunca barınma kültürü önemli aşamalardan geçmiştir. Kızılkaya sakinleri, 1945-1950'li yıllara kadar büyük oranda kayalıklara oyulmuş mağara-ev niteliğindeki "saydam" adı verilen yapılarda yaşamışlardır. 1930'larda kayalığın önündeki yamaçta düz toprak damlı kesme taş evlerin inşasına başlanmış, 1950 sonrasında ise doğuya doğru taşınarak iki-üç katlı taştan evler yapılmıştır. 1950'lerin sonu ve 1960'ların başında kayalıklardan kopan parçaların evlerin üzerine düşmesi nedeniyle güvenli tarla alanlarına göç edilmiştir. Son olarak 1963 yılında İmar ve İskân Bakanlığı'nın kararı ile komşu Göstük köyü ırmağın karşısına taşınırken, Kızılkaya köyü de daha doğuya kaydırılmış ve güneye bakan, kiremit çatılı modern evler inşa edilmiştir.
Sosyal Yaşamın Gelişimi ve Altyapı Çalışmaları
Kızılkaya köyünün gelişiminde ve altyapı çalışmalarında yurtdışında çalışan işçilerin önemli katkıları olmuştur. Bu kapsamda köyde yer alan iki caminin, ortaokulun, sağlık merkezinin ve su yollarının onarımı yurtdışından gelen işçilerin desteğiyle tamamlanmıştır. 1990-1992 yılları arasında inşa edilen ikinci caminin etrafında "Aşıklı Başı" adı verilen yeni bir mahalle kurulmuştur. Köyde sosyal imkanları artırmak amacıyla 1996 yılında bir sağlık merkezi de faaliyete geçirilerek halkın hizmetine sunulmuştur.