İznik'in Tarihi Merkezi: Ayasofya
İznik Ayasofya Camii (eski adıyla Azize Sofya Kilisesi), Bursa'nın İznik ilçesinin tam ortasında, surlarla çevrili kentin dört kapısından gelen yolların kesişim noktasında konumlanmıştır. Yapının yer aldığı alanda ilk olarak Romalılar tarafından bir gymnasium inşa edilmiştir. Bizans Dönemi'nde bu yapının taş temelleri üzerine üç nefli bir bazilika kurulmuştur. Hristiyanlıkla ilgili son derece kritik kararların alındığı Yedinci Konsil'in 11 Ekim 787 günü, Patrik Trasios yönetiminde üç yüz elli piskopos ve çok sayıda keşişin katılımıyla bu bazilikada toplandığı düşünülmektedir. Bu konsülde kiliselerde ikonaların serbestçe sergilenmesine izin verilmesi kararlaştırılmıştır.
Depremler, Onarımlar ve Mimar Sinan Dokunuşu
Yapı, 1065 yılındaki büyük depremde neredeyse tamamen harap olmuş ve ardından zemini 1.40 metre yükseltilerek adeta yeniden inşa edilmiştir. Bu onarımda dış duvarlar düzeltilmiş, orta nef duvarları yapılmış ve yapıya beş yüzlü bir apsis ile kubbeli pastophorion hücreleri eklenmiştir. 1331 yılında İznik'in Osmanlı Beyi Orhan Gazi tarafından fethinden sonra yapı restore edilerek minare ve mihrap eklenmiş, böylece camiye dönüştürülmüştür. Kanuni Sultan Süleyman döneminde geçirdiği bir yangın sonrasında harap olan yapı, dönemin hassa başmimarı Mimar Sinan (Koca Sinan) tarafından mimarisi büyük ölçüde değiştirilerek tamir ve ihya edilmiştir.
Unutulma Döneminden Müze ve Camiye Uzanan Süreç
18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılın başlarında caminin harap ve terk edilmiş durumda olduğu seyyahlarca not edilmiştir. Yaklaşık iki yüzyıl süren bakımsızlık döneminde içi yeşillikler ve sarmaşıklarla kaplanan yapı, 1935'te Alman Arkeoloji Enstitüsü uzmanlarının sondaj çalışmaları ve müze idaresinin çabalarıyla temizlenerek müze olarak ziyarete açılmıştır. 2007 yılında başlayan restorasyon çalışmalarının ardından, çok harap durumdaki çan kulesi minareye dönüştürülmüştür. Tarihi yapı, 6 Kasım 2011 tarihinde kılınan bayram namazıyla birlikte 76 yıl aradan sonra yeniden cami olarak ibadete açılmıştır.
Görülmeye Değer Eşsiz Detaylar ve Ulaşım
Ziyaretçiler için İznik Ayasofya Camii bünyesinde Bizans ve Osmanlı dönemlerinin izlerini taşıyan birçok büyüleyici detay bulunmaktadır. Yapının içinde yer alan Hristiyan mozaikleri, tarihi vaftiz yeri, diğer mozaik süslemeler ve binanın yan görünümündeki mimari detaylar görülmeye değer başlıca unsurlardır. Konum olarak kentin tam merkezinde, sur kapılarının kesişiminde yer alması sebebiyle tarihi mekana ulaşım oldukça kolaydır.