Ortodoks Dünyasının Tarihi ve Ruhani Merkezi
İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesi (yaygın bilinen adıyla Fener Rum Patrikhanesi), Hristiyanlığın Ortodoks mezhebini temsil eden Doğu Ortodoks Kilisesi'ni oluşturan 14 otosefal kiliseden biri ve birincisidir. Bizans İmparatorluğu'nun başkentinde kurulmuş olması ve günümüzde de Ortodoks kiliselerinin çoğunun ana kilisesi niteliğini taşıması sebebiyle Ortodoksluk mezhebinde son derece müstesna ve özel bir yere sahiptir. Günümüzde Patrik I. Bartholomeos tarafından yönetilen bu köklü kurum, dünya genelindeki yaklaşık 300 milyon Ortodoks Hristiyan'ın dini lideri ve temsilcisi olarak kabul edilmektedir.
Kuruluşu ve Tarihsel Gelişimi
Patrikhane, kökenleri itibarıyla kurucusu Andreas'a dayanmakta olup, 330 yılında Heraclea Metropolitinden bağımsızlığını kazanmıştır. Tarih boyunca dini otoritesini pekiştiren kuruma ilk olarak 381 yılında toplanan Birinci Konstantinopolis Konsili'nde ekümeniklik sıfatı verilmiştir. Patriklere ise Patrik IV. İoannis döneminde (582-595) resmi olarak "ekümenik patrik" unvanı layık görülmüştür. Bu unvan, Doğu Ortodoks piskoposları arasında "eşitler arasında birinci" (primus inter pares) konumunu simgelemekte olup, Katolik Kilisesi'nin aksine tamamıyla özerk yapıdaki diğer otosefal kiliselerin iç işlerine müdahale yetkisi içermemektedir.
Osmanlı Dönemi ve Fatih Sultan Mehmed'in Fermanı
1453 yılında İstanbul'un Fethi'nin ardından gayrimüslim toplumların yaşayışına dair düzenlemeler, Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmed'in çıkardığı tarihi ferman ile yasal bir güvenceye kavuşturulmuştur. Bu sayede Patrikhane'nin yasal statüsü süreklilik kazanmıştır. Fatih Sultan Mehmed'in fermanında; hiç kimsenin patriğe tahakküm etmemesi, kendisinin ve maiyetindeki papazların her türlü hizmetten ebediyen muaf tutulması, kiliselerin camiye dönüştürülmemesi ile izdivaç, defin ve diğer cemaat adetlerinin Rum geleneklerine göre eskisi gibi sürdürülmesi karara bağlanmıştır. Bu dönemde patrik, bir vezir statüsünde kabul edilerek divanda kendisine yer verilmiş, hukuki ve cezai işlerde geniş yetkilerle donatılarak Rum Ortodoks toplumunun tartışmasız lideri haline gelmiştir.
Tarih Boyunca Taşındığı Merkezler
Fetihten sonra II. Gennadios'un patrik olmasıyla birlikte patriklik faaliyetleri, ilk etapta kentin ikinci büyük dini yapısı olan ve bahçesinde imparator ailesinin kabirlerini barındıran bin yıllık Havariyun Kilisesi'nde yürütülmüştür. Ancak bu tarihi kilise, bölgedeki Hristiyan nüfusun azalması ve güvenlik gerekçeleriyle 1455 yılında boşaltılmıştır. Bu gelişmenin üzerine merkez, Çarşamba semtinde bulunan ve 12. yüzyılda II. İoannes Komnenos tarafından inşa ettirilen Pammakaristos Manastırı'na nakledilmiştir. II. Ieremias'ın patrikliği döneminde genişletilip restore edilen bu yapı, III. Murad döneminde (1586'da) boşaltılarak 1591 yılında Fethiye adıyla camiye çevrilmiştir. Patrikhane bu sürecin ardından sırasıyla Fener'deki Meryem Ana Ayazması'na, 1597 yılında Ayvansaray'daki Aya Dimitri Kilisesi'ne ve nihayet 1602 yılında Fener'de yer alan Aya Yorgi Kilisesi'ne taşınarak günümüze kadar buradaki faaliyetlerini sürdürmüştür.
Cumhuriyet Dönemi, Yönetim Yapısı ve Kurumsal Yapı
Osmanlı İmparatorluğu döneminde sahip olduğu geniş sivil yetkileri 1856 Islahat Fermanı ile dini konularla sınırlandırılan Patrikhane'nin seçim usulleri bu dönemde yeniden gözden geçirilmiş ve görev süreleri ömür boyu yapılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla birlikte ise İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin yetki alanı tamamen dini konularla ve İstanbul'daki Rum cemaati ile sınırlandırılmıştır. 1941 yılında meydana gelen büyük yangında ana hizmet binasının harap olmasının ardından, 1989 yılında Yüksek Mimar Aristidis Pasadeos nezaretinde kapsamlı onarım çalışmaları başlatılmış ve restorasyon 1991 yılında tamamlanmıştır. Günümüzde kurum, işlerini Ekümenik Patriğin başkanlığındaki 12 rahipten oluşan Aziz ve Kutsal Meclis (Kutsal Sinod) aracılığıyla yürütmektedir. Sinod üyelerinin yarısı her altı ayda bir (Mart ve Eylül aylarında) yenilenmektedir. Patrikhane'nin idari yetki alanı doğrudan İstanbul'daki merkeze bağlı 6 başpiskoposluk, 66 metropol (Kadıköy, Derkoi, İmroz ve Tenedos, Adalar metropolitlikleri dahil), 2 piskoposluk ve 1 eksarhlıktan meydana gelmektedir.