Antik Karya'nın Liman Kenti: Iasos
Muğla ili, Milas ilçesi, Kıyıkışlacık Mahallesi sınırları içinde yer alan Iasos Antik Kenti (veya Iassos), Milas'ın yaklaşık 26 km batısında, Ege Denizi'ne kıyısı bulunan Güllük Körfezi'ndeki küçük bir koyun bitiminde kurulmuştur. Argoslu göçmenler tarafından kurulduğuna inanılan yerleşimde ilk izler Orta Tunç Çağı'na kadar inmektedir. Yapılan kazılarda bu döneme ait tabakalar, Minos ve Miken çanak çömlekleri ile tarihi yapı kalıntıları gün yüzüne çıkarılmıştır. Araştırmalar, prehistorik dönemden Proto-Bizans Dönemi'ne kadar bu alanda yerleşimin kesintisiz sürdüğünü göstermektedir.
Hermiyas Efsanesi ve Kolonizasyon Tarihi
Mitolojik hikayelere ev sahipliği yapan kentte, yunus balığı ile dostluk kuran Hermiyas efsanesi öne çıkar. Efsaneye göre, annesinin kucağında dolaşan Hermiyas, kendisini denize çağıran bir yunus balığının peşinden suya atlar ve denize açılır. Bu mitolojik zenginliğin yanı sıra, kentin kuruluşu Argoslu kolonistlere dayanmaktadır. Kentin basılan sikkelerinde kurucu sıfatıyla yer alan koloni liderinin yanı sıra, Miletos'un kurucusu Neleus'un oğlunun da yer aldığı kolonizasyon göçlerinin MÖ 9. yüzyılda gerçekleştiği tespit edilmiştir.
Orta Çağ Kalesi ve Su Altında Kalan Antik Liman
Iasos Antik Kenti'nde görülmeye değer en önemli yapılardan biri, Bizans dönemine ait bir sarnıç ile Hellenistik Döneme ait küçük bir tapınak kalıntısını çevreleyen Orta Çağ Kalesi'dir. Yamuk biçimli olan kale surları, arazinin en savunmasız kısımlarında yer alan 14 adet yarım daire veya kare kule ile korunmaktadır. Kentin batı limanında ise günümüzde sular altında kalmış iki adet paye yer alır. Erken İmparatorluk Dönemine tarihlenen bu payeler, limana giriş çıkışları kontrol etmek üzere inşa edilmiş olup, Orta Bizans Döneminde bunlara bir gözetleme kulesi daha eklenmiştir.
Saat Kulesi, Tarihi Tiyatro ve Çok Katmanlı Agora
Kentin simgelerinden bir diğeri, yerel halk arasında 'Saat Kulesi' olarak anılan ve Geç Roma İmparatorluk dönemine tarihlenen Bakdakhin Anıt Mezar'dır. Üst üste iki odadan oluşan bu anıtsal yapı, küçük bir kubbe ile örtülüdür. MÖ 2. yüzyıla tarihlenen Iasos Tiyatrosu ise güçlü analemma duvarlarıyla ayakta durmaktadır. 1887'de İstanbul Limanı inşası amacıyla taşlarının sökülmesine rağmen kısmen günümüze ulaşan tiyatro, Hellenistik dönemin önemli bir kültür merkezidir. Kentin kalbi niteliğindeki Agora ise MÖ 3. binyıldan MS Orta Çağ'a kadar kesintisiz kullanılmış çok katmanlı bir arkeolojik alan olup, Bronz Çağı duvarları, Geometrik Dönem mezarları, kanallar ve 'Çifte Balta Kutsal Alanı' gibi önemli kalıntıları barındırmaktadır.