Diyarbakır'ın tarihi Sur ilçesinde, kendi adıyla anılan mahallede yer alan Hüsrev Paşa Camii, şehrin Osmanlı dönemi mimarisinin önemli örneklerinden biridir. Diyarbakır'ın ikinci Osmanlı Valisi Divane Hüsrev Paşa tarafından yaptırılan bu yapı, tarihi kaynaklarda önemli bir yer tutar. Nitekim ünlü seyyah Evliya Çelebi, 1655 yılında ziyaret ettiği Diyarbakır'ı anlatırken bu yapının Mardin Kapısı yakınında, kalabalık bir cemaate sahip "şirin" bir ibadet yeri olduğunu ifade etmiştir.
Tarihçesi ve Medreseden Camiye Dönüşümü
Yapının kesin inşa tarihini belirten herhangi bir kaynak günümüze ulaşmamıştır. Bununla birlikte, Hüsreviye Medresesi adıyla 1521-1528 yılları arasında medrese olarak inşa edildiği bilinmektedir. Yapının mescit bölümünün halk tarafından yoğun ve sürekli bir şekilde kullanılmaya başlanması neticesinde, 1728 yılında yapıya bir minare eklenmiş ve medrese camiye dönüştürülmüştür. Tarihi ibadethane, 1991-1992 yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kapsamlı bir onarımdan geçirilmiştir.
Mimari Özellikleri ve Avlu Düzeni
Kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen bir plan şemasına sahip olan Hüsrev Paşa Camii, geniş avlulu bir düzenlemeyle inşa edilmiştir. Yapıya, sivri kemerli bir niş içerisinde açılmış yayvan kemerli bir kapıdan geçilerek girilmektedir. Dikdörtgen şeklindeki avlunun üç çevresinde kare kesitli pâyeli revaklar sıralanır. Sivri kemerli revakların on iki bölümünün üzeri kubbelerle örtülüdür. Bu revakların arkasında, sağda ve solda konumlanan ve her biri birer pencereden ışık alan kare planlı on adet hücre yer almaktadır. Kıble yönünün en ucunda bulunan hücreler ise dikdörtgen planlı olup üstleri beşik tonozla örtülüdür. Bu hücreler ile cami arasına, yan taraflardaki hücrelerin ölçülerinde kubbeli birer hücre daha yerleştirilmiştir.
Minare ve Taş Süslemeleri
Camiye sonradan eklenmiş olan minare, kuzey avlu giriş kapısının batısında, ana yapıdan bağımsız bir konumda yükselmektedir. Siyah-beyaz düzgün kesme taşlardan inşa edilen minare, silindir gövdesi ile Selçuklu mimarisi üslubuna sahiptir. Yapının genelinde iki renkli düzgün kesme taş malzeme kimi zaman birlikte, kimi zaman ise tekil olarak kullanılmıştır. Dış mimarideki süsleme unsurları ise ağırlıklı olarak avluya girişi sağlayan taçkapı ve minare gövdesi üzerinde yoğunlaşmaktadır.