Heybeliada'nın Zirvesinde Tarihî Bir Eğitim Mirası
Heybeliada'nın kuzeybatısında yer alan Ümit Tepesi'nin zirvesinde konumlanan Heybeliada Ruhban Okulu (resmî adıyla Rum Ortodoks Ruhban Okulu veya Yunanca adıyla Θεολογική Σχολή Χάλκης), İstanbul'un ve Türkiye'nin en kıymetli dinî ve kültürel miraslarından biridir. İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesi'ne bağlı olan bu özel yüksekokul, Atina Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nden sonra kurulan kendi alanındaki ilk akademik eğitim kurumudur. 1844 yılında din adamı yetiştirmek üzere faaliyete başlayan okul, 1923 yılına kadar Yüksek Ortodoks Teoloji Okulu adıyla anılmış, sonrasında ise bulunduğu ada ile özdeşleşerek bugünkü adını almıştır.
9. Yüzyıldan Bugüne Aya Triada'nın İzleri
Okul binasının geçmişi, aslen 9. yüzyılda inşa edildiği bilinen tarihî Aya Triada Kilisesi'ne dayanmaktadır. Osmanlı döneminde de açık kaldığı tahmin edilen bu kıymetli yapıdan, 16. yüzyılda İstanbul'a seyahat eden Alman Başrahip Stefanos Gerlach da kaleme aldığı kiliseler listesinde Heybeliada Aya Triada Kilisesi olarak bahsetmiştir. 19. yüzyılın ortalarında teoloji ağırlıklı eğitim veren modern bir okula dönüştürülen bu yapı, Fener Rum Patriği Patrik 4. Germanos tarafından 1 Ekim 1844 tarihinde resmen açılmıştır. 1844-1971 yılları arasındaki faal eğitim dönemi boyunca yaklaşık 1000 mezun veren okulda yetişen din adamlarının birçoğu yüksek dinî makamlara yükselmiş; aralarında günümüz Patriği I. Bartholomeos'un da bulunduğu 12 okul mezunu Fener Rum Patrikhanesi bünyesinde patriklik makamında görev yapmıştır.
Savaş Yılları, Farklı Sakinler ve Değişen Eğitim Modelleri
Tarihî süreç boyunca okul binası sadece dinî eğitim için kullanılmamış, zaman zaman farklı askerî ve sivil grupları da ağırlamıştır. 1918 yılında Bahriye (Denizcilik) Nazırlığı'nın okula el koyması üzerine yatılı öğrenciler Büyükada'daki Aya Yorgi Manastırı'na taşınmış, okul ise Mondros Ateşkes Anlaşması imzalanana kadar bahriye öğrencilerine tahsis edilmiştir. İlerleyen yıllarda binada 750 Alman askeri ve İstanbul'un işgalinin ardından Fransız askerler tarafından yerleştirilen 250 ila 500 Rus göçmen konaklamıştır. Okulda kuruluşundan itibaren farklı dönemlerde ortaokul, lise ve teoloji bölümlerinden oluşan çeşitli eğitim programları izlenmiştir. Menderes iktidarı döneminde 1952 yılında çıkarılan kararla yabancı öğrencilerin de kabul edilmeye başlandığı okul, güvenlik gerekçesiyle bu iznin kaldırıldığı 1964 yılına kadar özellikle Yunanistan başta olmak üzere pek çok ülkeden öğrenciye eğitim kapılarını açmıştır. 1950-1969 yılları arasında mezun olan 225 öğrencinin 38'i Rum kökenli Türk vatandaşıyken, 187'si Yunanistan ve diğer ülke vatandaşlarından oluşmuştur.
Zengin Kültürel Hazineler ve Kapatılma Süreci
Okul kompleksi, eğitim sınıflarının yanı sıra dünya çapında öneme sahip kültürel hazineler barındırmaktadır. Yunanca, Türkçe ve Arapça da dahil olmak üzere pek çok farklı dilde 120.000'den fazla kitap barındıran devasa kütüphanesi, 1960 yılında İstanbullu Rumlardan Kiryako Pamukoğlu'nun bağışlarıyla restore edilmiştir. Komplekste ayrıca okula bitişik Aya Triada Kilisesi ile ikisi okul bahçesinde, biri ise dışında bulunan eski patriklerin mezarları yer almaktadır. 1971 yılında TBMM tarafından çıkarılan kanun çerçevesinde teoloji eğitiminin devam edebilmesi için bir Türk üniversitesine veya ilahiyat fakültesine bağlanması şartı getirilmiş, bu şartı kabul etmeyen patrikhanenin karşı tutumu nedeniyle teoloji bölümü kaldırılmıştır. Okul, 1971-1972 eğitim döneminde Heybeliada Özel Rum Lisesi adını almış ve sonraki yıl patrikhane tarafından tamamen kapatılmıştır. Günümüzde kapalı olan bina, bu süreçte 1998'deki "Teoloji ve Çevre sorunları" konferansı, 2010'daki "İstanbul'un izini sürmek" resim sergisi ve 2011'deki "Açık Kapı Mimarlık Festivali" gibi çeşitli kültürel ve sanatsal etkinliklere başarıyla ev sahipliği yapmıştır.