Gönen Çayı, Kaz Dağı'ndan doğup Erdek Körfezi'ne dökülen önemli bir Güney Marmara akarsuyudur. Toplam uzunluğu 134 kilometre, havza alanı 2.174 kilometrekare ve kaynak rakımı 850 metre olan akarsu, antik dönemde Grekçe adıyla Aisepos (ἡ Αἴσηπος) olarak anılmaktaydı. Gönen Çayı'nın akış rejimi, büyük oranda yağışlara bağlı olan Yağmurlu Akdeniz Rejimi özellikleri göstermektedir. Havza alanının kayaç yapısını ise Neojen volkanitleri oluşturur.
Kollar, Akım Özellikleri ve Delta Oluşumu
Akarsu, bölgedeki fay sistemleri üzerine yerleşmiş olup üç yan kol ve bir ana koldan meydana gelmektedir. Yenice-Gönen fay alanında ana kol bulunurken, Pazarköy ve Sarıköy fayları alanına ise akarsuyun yan kolları yerleşmiştir. Ortalama debisi 14,2 m³/sn olan çayın akımı, yan kolların da katılımıyla birlikte saniyede 17 metreküpe ulaşır. Yağışlı mevsimlerde akım miktarı 185–250 m³/sn seviyesine çıkabilmektedir. Yapılan ölçümlerde anlık akım en fazla 911 m³/sn, en az ise 0,024 m³/sn olarak kaydedilmiştir. Gönen Çayı, Marmara Denizi'ne döküldüğü yerde denize doğru 5,5 kilometre girintili ve 28 kilometrekare alana sahip alüvyon dolgulu bir delta oluşturmuştur. Sarıköy ve Gönen çevresinde oluşturduğu geniş taşkın ovasında menderesler çizerek akan çayın bu kesiminde 50 metre kalınlığında alüvyon tabakası tespit edilmiştir.
Çevresindeki Yerleşimler ve Gönen Barajı
Gönen Çayı'nın havza alanı geniş bir coğrafyayı kapsamakta ve bu güzergah üzerinde Misakça, Bostancı, Sarıköy, Gönen, Tütüncü, Kumköy, Yenice, Pazarköy ve Kalkım gibi çeşitli yerleşim birimleri yer almaktadır. Akarsu üzerinde sulama, elektrik enerjisi üretimi ve olası taşkınları kontrol altında tutma amacıyla Gönen Barajı ve Hidroelektrik Santrali inşa edilmiştir. Bu yapı bölgedeki tarımsal faaliyetler ve enerji ihtiyacı açısından kritik bir rol üstlenmektedir.
Tarihi Miras ve Günümüzdeki Çevresel Tehditler
Gönen Çayı, coğrafi öneminin yanı sıra bünyesinde barındırdığı tarihi kalıntılarla da dikkat çekmektedir. Akarsu üzerinde, Antik Roma devrinden kalma tarihi Güvercin Köprüsü'nün kalıntıları bulunmaktadır. Bu tarihi mirasın yanı sıra akarsu günümüzde ciddi çevre sorunlarıyla karşı karşıyadır. Gönen Çayı, başta deri sanayisi olmak üzere bölgedeki çeşitli sanayi tesislerinin atıkları nedeniyle günümüzde ciddi şekilde kirletilmektedir.