Kazdağları'nın Ardındaki Antik Coğrafya: Avunya
Avunya veya bilinen diğer adıyla Agonya (Osmanlıca: آغونيه), Çanakkale'nin Yenice ilçesinden başlayıp Balıkesir'in Gönen ilçesine kadar uzanan ve Kazdağları'nın arkasında konumlanan tarihi bir bölgenin antik adıdır. Günümüzde eski adı Engeci olan Kayatepe köyünden başlayan bu bölge, bu özelliği nedeniyle Avunya Kapı olarak da anılmaktadır. Bölgenin yer şekillerini Kazdağları ve diğer yükseltiler oluşturmakta olup, bu dağlar özellikle çam ve meşe ağaçlarıyla kaplıdır. Ayrıca Gönen Çayı'nın bu yörede akan kısmına yöre halkı tarafından Agonya Çayı veya Koca Çay adı verilmektedir. Tarımsal açıdan tütüncülük, buğday ekimi ve biber tarımının geliştiği bölge, zengin coğrafi unsurlara sahiptir.
Köken Bilimi ve İlk Kuruluş Tarihi
Bölgeye verilen Avunya adının tam kaynağı ve anlamı kesin olarak bilinmemekle birlikte, bu ismin Antik dönemden kaldığı ve Lidyalılara dayandığı tahmin edilmektedir. Antik Yunanca bir kelime olan Agonia (Αγονια) sözcüğü kısırlık ve çoraklık anlamına gelse de, bu adın Anadolu kökenli başka bir ismin ya da İyonya adının uydurulmuş bir biçimi olabileceği de düşünülmektedir. Bölge, Granikos Vadisi'nde bulunan bir yazıtta adı geçen antik Ageanoi köyünün güneydoğu yakınlarında konumlanır. Tarihsel süreçte İyonyalılar tarafından kurulan Avunya, İyonyalı kumandan Neleus (Nelee) önderliğinde gelen topluluklarca inşa edilmiş ve Çanakkale'den İzmir'e kadar uzanan On iki İyon Kolonisi'nin idari merkezi olmuştur.
Beylikler Dönemi ve Osmanlı İdaresi
Avunya bölgesi, ilerleyen dönemlerde Karesi Beyliği'nin egemenliğine girmiş ve ardından 1363 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu'na ilhak edilmiştir. Osmanlı döneminde bölgenin Serdar ve Voyvoda unvanına sahip yöneticiler tarafından idare edildiği tarihi mezar taşlarındaki bilgilerden anlaşılmaktadır; bu taşlardan biri de 1763-1764 (Hicri 1177) yılına tarihlenen Avunya Serdarı Elhac Ali Ağa'ya aittir. 1830'lu yılların sonuna gelindiğinde Dilaver Paşa tarafından bölgeye Köseler cemaatinden bir grup yerleştirilmiştir. Eski Osmanlı idari teşkilatında Biga Sancağı'na bağlı bir nahiye olan Avunya, Tanzimat sonrasında 1846 yılında Karesi Sancağı'na bağlı bir kazaya (bölgesel kaza) dönüştürülmüştür. 1864'te yeniden nahiye yapılarak Edremit Kazası'na bağlanmış ve Cumhuriyet dönemine kadar bu statüsünü korumuştur. Cumhuriyetin ilanından sonra, 1936 yılında nahiye teşkilatı dağıtılarak toprakları Çanakkale iline dahil edilmiştir.
Milli Mücadele'deki Kahramanca Rolü
Türk Kurtuluş Savaşı yıllarında Avunya, kuzeyindeki dağlar sayesinde Biga ve Yenice gibi isyan bölgelerinden coğrafi olarak ayrıldığı için güvenli bir sığınak olmuştur. Avunya halkı, işgallere karşı koymak amacıyla Yakup Tütüncü önderliğinde Agonya Müdafaa-i Hukuk Heyeti'ni kurmuştur. Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı'nda da pek çok şehit veren bölgenin Koyuneli köyünden Çanakkale Savaşı'nda 80 kişi hayatını kaybetmiştir. Edremit Kaymakamlığı'nın Ayvalık Cephesi için istediği 50-60 kişilik gönüllü talebine karşılık Avunya halkı cepheye 400 gönüllü göndererek büyük bir dayanışma göstermiştir. Bu kahramanlıklar dolayısıyla TBMM tarafından Yakup Tütüncü'ye kırmızı şeritli İstiklâl Madalyası tevcih edilmiştir. Gönüllülerin cephede mücadele ettiği bu süreçte bölge halkı Anzavur, Edincikli ve Bacak Hasan çeteleri ile Yunanların zulmüne uğramıştır.