İstanbul'un Sur Dışındaki İlk Tarihi Merkezi: Eyüpsultan
İstanbul'un fethinden sonra Türklerin sur dışında kurduğu ilk yerleşim merkezi olan Eyüpsultan (eski adıyla Eyüp), tarihi ve manevi zenginliğiyle öne çıkan çok önemli bir bölgedir. 1936 yılında Fatih, Beyoğlu ve Sarıyer ilçelerinin bir bölümüyle kurulan ilçenin yüzölçümü 228 km² olup, deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 71 metredir. 19 Ekim 2017 tarihinde yapılan kanuni düzenlemeyle adı resmi olarak Eyüpsultan olan ilçe, doğuda Sarıyer, güneydoğuda Kâğıthane ve Beyoğlu, güneybatıda Gaziosmanpaşa ve Bayrampaşa, güneyde Zeytinburnu ve Fatih, batıda Arnavutköy ve Sultangazi, güneybatıda ise Başakşehir ilçeleriyle komşudur. Haliç'in iç kesiminde kısa bir sahili bulunan Eyüpsultan'ın, Karadeniz kıyısında Akpınar ve Çiftalan köyleri arasında da uzun bir sahil şeridi mevcuttur.
Bizans ve Osmanlı Dönemi Tarihçesi
Eyüpsultan bölgesi, İstanbul Surları'nın dışında yer almasına karşın, sahip olduğu iki nehrin temiz su sağlaması sayesinde Bizans döneminden beri daima bir köy yerleşimine ev sahipliği yapmıştır. Bizans döneminde köyde bir kilise ve bugünkü Eyüpsultan Camii arkasındaki tepelerin yüksek kısımlarında bir manastır bulunmaktaydı. Surların dışında kalan bu alan zamanla mezarlık olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bölgeye adını ve tarihi önemini veren ise Ebu Eyyûb el-Ensarî'dir. Muhammed'in yoldaşı ve sancaktarı olan Ebu Eyyûb el-Ensarî, Arap ordularıyla şehrin ilk fetih denemesinde buraya gelmiş ve burada vefat etmiştir. Son arzusu buraya gömülmek olan Ensarî'nin mezarı Bizans döneminde hürmet gören bir yerken, Dördüncü Haçlı Seferi (Latin İstilası) sırasında tahrip edilmiştir. İstanbul'un fethinin ardından, Fatih Sultan Mehmed'in hocası Şeyh Akşemseddin tarafından kabrin yeri yeniden keşfedilmiş; II. Mehmed'in emriyle kabrin üzerine bir türbe ve onuruna Eyüp Sultan Camii inşa edilmiştir. Bu kompleks, geleneksel hamamı, okulu ve kantini ile birlikte İstanbul'a inşa edilen ilk büyük cami külliyesidir.
Tarihi Yapılar, Sahabe Kabirleri ve Sosyal Yaşam
Eyüpsultan, başta Eyüp Sultan Camii olmak üzere Osmanlı döneminden kalma çok sayıda tarihi esere ev sahipliği yapar. Bilinenin aksine bölgede bir değil, yedi sahabenin makamı (kabri) bulunmaktadır. III. Selim'in annesi ve III. Mustafa'nın eşi Mihrişah Valide Sultan tarafından 1795 yılında inşa ettirilen imaret, 225 yılı aşkın süredir kesintisiz bir biçimde faaliyetlerini sürdürmektedir. Mimar Sinan tarafından şimdiki şekliyle yeniden inşa edilen tarihi Eyüp Sultan Camii Kebir Hamamı ise restorasyon aşamasında olup 'Su Medeniyeti Müzesi' olarak planlanmıştır. Ayrıca bölgede Osmanlı döneminin önemli asker, devlet adamı, sanatkar ve alimlerinin mezarlarının bulunduğu tarihi Eyüpsultan Mezarlığı yer alır. Şimdiki adı Alibeyköy olan Köpekyaylası da bölgenin en eski ve önemli yerleşim alanlarındandır.
Sanayi Devrimi'nden Günümüze Eyüpsultan
17. ve 18. yüzyıllarda plansız büyüyen bölge, savaşlar sebebiyle Balkanlar ve Kafkasya'dan gelen göçmenlerin yerleşim yeri haline gelmiştir. Bu dönemde Haliç boyunca kurulan fabrikaların ilki, Osmanlı ordusuna fes üreten Feshane fabrikası olmuştur. Sanayileşmeyle birlikte mistik atmosferini bir dönem kaybetmiş olsa da yakın tarihte fabrikaların kapatılması, taşınması ve Haliç'in temizlenmesi sayesinde bölge eski huzurlu havasına yeniden kavuşmuştur. Eyüpsultan, tarihi cami ve mezarlıklarının yanı sıra dönemin sivil toplum kuruluşu niteliğindeki tekkeleriyle de meşhurdur. İlk kadın sığınma evi kabul edilen Hatuniye Tekkesi, Türkistanlı hacıların uğrak yeri Kaşgari Dergahı, Zekai Dede Efendi'nin bir akademisi olarak faaliyet gösteren Bahariye Mevlevihanesi ve 19. yüzyılın son çeyreğinde bünyesinde matbaa barındıran Karyağdı Ali Baba Bektaşi Tekkesi bölgenin önemli kültürel değerlerindendir.
Pierre Loti Tepesi ve ESTAM Projesi
Mezarlıkların bittiği ağaçlık tepelerde, adını Fransız yazar Pierre Loti'den alan meşhur bir kır kahvesi bulunmaktadır. Burası Haliç üzerinde muazzam bir manzaraya sahip olup, Eminönü'ne giden yolların tamamını görebilme imkanı sunar. Ziyaretçiler ağaçların altında çaylarını yudumlarken Haliç'in huzurlu atmosferini hissedebilir, nostaljik sandallarla karşı sahillere geçebilirler. Eyüpsultan Belediyesi, ilçenin tarihi dokusunu koruyarak yerli ve yabancı ziyaretçilere daha nitelikli bir hizmet sunmak amacıyla 2016 yılında ESTAM (Eyüp Sultan Tarihi Merkez) projesini hayata geçirmiştir. Belediye ayrıca her yıl ilk ve ortaokul öğrencilerine kırtasiye desteği sağlamakta ve 12. sınıf öğrencilerine üniversiteye giriş desteği olarak nakdi yardımda bulunmaktadır.