Hakkâri'nin Çukurca ilçesine bağlı Emirşaban Mahallesi sınırları içerisinde yer alan Emir Şaban Camii, bölgenin günümüze ulaşan en önemli taş ve kâgir mimari eserlerinden biridir. Dikdörtgen plan şemasına sahip olan yapının dıştan zemin ölçüleri 22,70 × 19,50 metre olup, inşasında ana malzeme olarak moloz taş tercih edilmiştir. Cami, yalnızca ibadet alanı olmanın ötesinde, bünyesinde barındırdığı medrese birimleriyle de dönemin eğitim yapısını yansıtan çok yönlü bir dini kompleks özelliğindedir.
Caminin Kökeni ve Tarihi Hakkındaki Rivayetler
Caminin özgün inşasına dair günümüze ulaşan tarihi bir kitâbesi bulunmamaktadır. Buna karşın, yapıya sonradan ilave edilen kitâbede, eserin 635 yılında Emir Şaban tarafından inşa ettirildiği yazılıdır. Doğu cephesinde türbesi yer alan Emir Şaban'ın kimliğine ilişkin çeşitli rivayetler bulunur. Bu rivayetlerden ilkine göre Emir Şaban; Halife Ömer dönemindeki fetih hareketlerine katılmış, bölge halkına İslam dinini öğretmek amacıyla Çukurca'ya yerleşmiş ve burada vefat etmiş bir İslam komutanıdır. Bir diğer yaygın rivayete göre ise yapı, İslam fetihlerinden önce kilise olarak hizmet vermekteyken, fetihlerin ardından camiye dönüştürülmüştür.
Yakın Tarihteki Dönüşümleri ve Onarım Süreçleri
Tarihi süreç içerisinde özgün işlevini koruyan cami, 1985 yılında hemen yan tarafına yeni bir caminin inşa edilmesiyle birlikte Çukurca Belediyesi tarafından depo olarak kullanılmaya başlanmıştır. Ancak 1993-1995 yılları arasında gerçekleştirilen kapsamlı onarım çalışmalarının ardından ibadete açılarak yeniden cami işlevine kavuşturulmuştur. İlerleyen yıllarda, Haziran 2007'de Türk Kara Kuvvetleri mensupları tarafından onarımdan geçirilen tarihi mabet, on günlük bir çalışmanın neticesinde 25 Haziran 2007'de düzenlenen törenle yeniden cemaatiyle buluşmuştur.
Tescil Durumu ve Günümüzdeki Restorasyonu
Tarihi değerinin tescil edilmesi amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda yapı, Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 20 Eylül 2013 tarihli kararıyla taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiştir. Restorasyon projesi 2015 yılında onaylanan cami için Vilayetler Birliği'nden aktarılan ödenekle 2019 yılında ihale düzenlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Hakkari İl Özel İdaresi, Çukurca Kaymakamlığı ve Çukurca Belediyesi iş birliği ile Mart 2020'de başlatılan restorasyon çalışmaları 2021 yılında tamamlanmış ve cami 4 Eylül 2021'deki resmi açılışla yeniden ibadete açılmıştır. Günümüzde yapının mülkiyeti Hakkari İl Özel İdaresinde bulunmaktadır.